82. rocznica zbrodni w Gajówce Mękaliny / Mękaliny 1943 - Pamięć, która trwa

W sercu Puszczy Białej, na uroczysku Mękaliny w okolicach Udrzynka, Knurowca i Budykrza, znajduje się miejsce naznaczone historią odwagi i poświęcenia. To właśnie tutaj, 25 grudnia 1943 roku, niemieccy okupanci dokonali brutalnej zbrodni na rodzinie leśnika i pracownikach gajówki, którzy wspierali polskie podziemie. W 82. rocznicę tych tragicznych wydarzeń, mieszkańcy gminy Brańszczyk ponownie zgromadzili się, by oddać hołd bohaterom, którzy oddali życie za wolność Ojczyzny.

Tragiczne wydarzenia Bożego Narodzenia 1943 roku

Gajówka Udrzynek-Mękaliny, położona na terenie ówczesnego Nadleśnictwa Jegiel, pełniła szczególną rolę w strukturach polskiego podziemia. Była to placówka Armii Krajowej o kryptonimie "Mrowisko", punkt kontaktowy w obwodzie "Opocznik" z siedzibą w Ostrowi Mazowieckiej. W gajówce znajdował się skład broni i amunicji, skrytka dokumentacji ośrodka "Poraj" oraz schronienie dla zbrojnych grup AK.

W Boże Narodzenie 1943 roku, gdy rodzina gajowego Antoniego Pieńkosa przygotowywała się do wyjazdu na pasterkę, do gajówki wtargnął niemiecki oddział. Okupanci, poszukując ukrytej broni i amunicji, poddali mieszkańców brutalnym torturom. Mimo nieludzkich cierpień, nikt nie zdradził tajemnic polskiego podziemia ani miejsca ukrycia broni.

W wyniku tej brutalnej akcji zamordowano dziewięć osób: gajowego Antoniego Pieńkosa i jego żonę Annę, syna Stanisława – technika leśnego, córkę Annę Kukwę i jej męża Stanisława, Stanisława Bednarczyka – robotnika zatrudnionego w gajówce, Kazimierza Nowowiejskiego – robotnika leśnego, Karola Głowackiego – żołnierza AK oraz Janinę Kacpurę – pomoc domową.

Z pogromu ocalały jedynie dwie osoby: 24-letni Henryk Pieńkos, który zdołał ukryć się w beczce, oraz 2,5-letni wówczas Andrzej Kukwa (dziś profesor laryngologii), którego Niemcy oddali sołtysowi w Udrzynku. Jak wspominał po latach prof. Kukwa: "Dopiero kiedy uświadomiłem sobie, że oni potrafili ukryć i mimo tortur nie powiedzieć, gdzie są broń, amunicja, dokumenty, nikogo nie wydać, zrozumiałem, że byli bohaterami."

Historia upamiętnienia ofiar

Początkowo ciała zamordowanych zostały pochowane przez miejscowego sołtysa na polecenie Niemców. Wiosną 1944 roku partyzanci przeprowadzili ekshumację i złożyli szczątki w trumnach dostarczonych z Długosiodła. Przez kolejne dekady miejsce to było otaczane czcią przez lokalną społeczność.

W latach 80. XX wieku w miejscu grobu wzniesiono kamienny pomnik, który stał się centrum uroczystości patriotycznych. Od tego czasu miejsce to regularnie odwiedzają uczniowie, kombatanci, mieszkańcy okolicznych miejscowości i rodziny poległych. Szczególną rolę w kultywowaniu pamięci odgrywa Szkoła Podstawowa w Knurowcu, która nosi imię Bohaterów Leśnej Placówki AK "Mrowisko".

Obchody 82. rocznicy tragicznych wydarzeń

4 stycznia 2026 roku mieszkańcy gminy Brańszczyk oraz goście z całego regionu zgromadzili się, by uczcić 82. rocznicę zbrodni w Mękalinach. Uroczystości rozpoczęły się Marszem Pamięci, który wyruszył spod Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Leśnej Placówki AK "Mrowisko" w Knurowcu o godzinie 13:30.

Na miejscu zbrodni, przy symbolicznym grobie ofiar, o godzinie 14:00 rozpoczęła się uroczysta Msza Święta. Oprawę muzyczną zapewnił lokalny zespół, a uczniowie szkoły w Knurowcu przygotowali wzruszający montaż słowno-muzyczny. Szczególnym momentem było wystąpienie prof. Andrzeja Kukwy, który podzielił się swoimi refleksjami na temat bohaterstwa zamordowanych.

Delegacje i uczestnicy uroczystości

W uroczystościach wzięły udział liczne delegacje, które złożyły kwiaty i zapaliły znicze pod pomnikiem. Wśród nich znaleźli się przedstawiciele gminy Brańszczyk na czele z wójtem Wiesławem Przybylskim i przewodniczącym Rady Gminy Andrzejem Skłuckim wraz z radnymi, rodziny pomordowanych, delegacje Związku Piłsudczyków, Nadleśnictwa, młodzież szkolna, przedstawiciele stowarzyszeń oraz jednostki OSP.

Po zakończeniu oficjalnej części uroczystości, organizatorzy zaprosili wszystkich uczestników na gorący poczęstunek. Była to okazja do rozmów, wspomnień i refleksji nad historią miejsca oraz znaczeniem pamięci o bohaterach.

Znaczenie pamięci o zbrodni w Mękalinach

Historia Mękalin to nie tylko opowieść o tragedii, ale przede wszystkim o niezłomności ducha, odwadze i wierności wartościom. Osoby zamordowane 25 grudnia 1943 roku, mimo tortur, nie zdradziły tajemnic polskiego podziemia, chroniąc tym samym wielu innych członków ruchu oporu.

Coroczne uroczystości w Mękalinach to nie tylko oddanie hołdu poległym, ale również żywa lekcja historii dla młodego pokolenia. To przypomnienie o wartościach, takich jak patriotyzm, odwaga i poświęcenie dla dobra wspólnego, które są fundamentem naszej tożsamości narodowej.

Miejsce pamięci w Mękalinach pełni również ważną funkcję edukacyjną. Regularnie odwiedzają je grupy szkolne, dla których organizowane są lekcje historii w terenie. Dzięki temu młodzi ludzie mogą lepiej zrozumieć tragiczne losy mieszkańców Puszczy Białej podczas okupacji niemieckiej.

Działania na rzecz zachowania miejsca pamięci

Pomnik i otoczenie miejsca pamięci w Mękalinach, mimo regularnej opieki sprawowanej przez społeczność lokalną i szkołę w Knurowcu, wymagają gruntownej renowacji. Upływ czasu i warunki atmosferyczne spowodowały znaczne uszkodzenia, które należy naprawić, aby godnie zachować pamięć o bohaterach.

Koło Gospodyń Wiejskich w Knurowcu "Zielony Knurowiec" zainicjowało zbiórkę publiczną na odnowienie Miejsca Pamięci Bohaterów AK. Planowane prace obejmują odnowienie i oczyszczenie tablic oraz elementów kamiennych, wzmocnienie i odtworzenie ogrodzenia, uporządkowanie przestrzeni wokół pomnika i grobu oraz usunięcie szkód spowodowanych przez czas i warunki pogodowe.

Przyszłe wydarzenia upamiętniające

Organizatorzy tegorocznych obchodów - Zielony Knurowiec, Szkoła Podstawowa w Knurowcu, Koło Gospodyń Wiejskich oraz samorząd Gminy Brańszczyk - zapowiadają kontynuację działań upamiętniających bohaterów Mękalin. W planach są regularne uroczystości rocznicowe, lekcje historii w terenie oraz działania edukacyjne skierowane do młodzieży.

Szczególny nacisk kładziony jest na zaangażowanie młodego pokolenia w kultywowanie pamięci o bohaterach. Szkoła Podstawowa im. Bohaterów Leśnej Placówki AK "Mrowisko" w Knurowcu prowadzi projekty edukacyjne związane z historią miejsca, a uczniowie aktywnie uczestniczą w przygotowaniach do uroczystości rocznicowych.

Organizatorzy zachęcają wszystkich mieszkańców regionu oraz osoby zainteresowane historią do włączenia się w działania na rzecz zachowania pamięci o zbrodni w Mękalinach. Informacje o przyszłych wydarzeniach będą publikowane na stronach internetowych gminy Brańszczyk oraz w lokalnych mediach.

Pamięć, która trwa - nasze zobowiązanie

Historia Mękalin to opowieść o odwadze, poświęceniu i niezłomności ducha. To również przypomnienie o cenie, jaką nasi przodkowie zapłacili za wolność Ojczyzny. Obchody 82. rocznicy zbrodni pokazują, że pamięć o bohaterach wciąż jest żywa w sercach mieszkańców Puszczy Białej.

Jak powiedział podczas uroczystości prof. Andrzej Kukwa, ocalały z masakry: "To miejsce musi trwać, aby kolejne pokolenia mogły poznać prawdę o odwadze i poświęceniu tych, którzy oddali życie za wolność Polski." Naszym wspólnym obowiązkiem jest dbanie o to, by pamięć o bohaterach Mękalin nie zaginęła.

Zachęcamy wszystkich do odwiedzenia miejsca pamięci w Mękalinach, uczestnictwa w przyszłych uroczystościach rocznicowych oraz wsparcia działań na rzecz renowacji pomnika. Tylko dzięki naszemu wspólnemu zaangażowaniu historia ta pozostanie żywa dla przyszłych pokoleń.