Nowelizacja ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

Uchwalona 13 lipca 2023 r. nowelizacja ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zakłada gruntowną przebudowę zasad prowadzenia poszukiwań ukrytych lub porzuconych zabytków. Przepisy te nie stanowią obecnie obowiązującego prawa, a ich ewentualne wejście w życie przewidziano dopiero na 1 stycznia 2027 r. Wciąż nie ma pewności, czy projektowane rozwiązania ostatecznie wejdą w życie w tym kształcie.

Kluczowym założeniem projektu pozostaje włączenie do legalnego systemu szerokiego grona pasjonatów historii bez konieczności przechodzenia wielomiesięcznych procedur urzędowych. Dzięki temu instytucje państwowe mają uzyskać szerszą wiedzę o dokonywanych w terenie odkryciach, obejmujących zarówno luźne przedmioty, jak i całe stanowiska wymagające pozostawienia w nienaruszonym stanie.

Nowelizacja ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami a stan prawny

Wokół uchwalonych zmian narosło wiele nieporozumień sugerujących, że nowe reguły już działają w terenie. Należy jednoznacznie podkreślić, że regulacje z 13 lipca 2023 r. nie są aktualnym prawem i nie wolno na ich podstawie prowadzić poszukiwań bez dotychczasowych pozwoleń. Do czasu ewentualnego wejścia w życie ustawy, czyli najwcześniej 1 stycznia 2027 r., każda wyprawa w teren wymaga uzyskania standardowej decyzji administracyjnej.

Projektowane przepisy mają na celu odciążenie wojewódzkich urzędów ochrony zabytków oraz stworzenie przejrzystego rejestru odkryć archeologicznych. Państwo dąży do ewidencjonowania cennych artefaktów, które dotychczas nierzadko pozostawały poza oficjalnym obiegiem naukowym. Wszelkie planowane ułatwienia pozostają jednak w fazie oczekiwania na ostateczne rozstrzygnięcia prawne.

Weryfikacja statusu działki przed wyjściem w teren stanowi kluczowy element odpowiedzialności poszukiwacza.

Zgłoszenie poszukiwań w aplikacji zamiast decyzji administracyjnej

Najważniejszą zmianą proceduralną jest rezygnacja ze skomplikowanego postępowania administracyjnego opartego na Kodeksie postępowania administracyjnego. Obecnie pasjonaci historii czekają na wydanie pozwolenia nawet do 12 miesięcy, co paraliżuje legalne hobby. Nowe regulacje wprowadzają prosty system powiadomień za pośrednictwem dedykowanej aplikacji opracowanej przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Zgłoszenie staje się w pełni skuteczne i aktywne natychmiast po jego przesłaniu i wygenerowaniu automatycznego potwierdzenia systemowego. Całość działa na podobnych zasadach jak państwowe e-usługi podatkowe. Projekt zakłada, że amatorskie poszukiwania będzie można prowadzić poza wyznaczonymi strefami objętymi zakazem oraz w odległości nie mniejszej niż 10 metrów od ich granic.

Niezgłoszenie poszukiwań zabytków w systemie teleinformatycznym pozostanie przestępstwem. Proste zgłoszenie ma także chronić osoby, które nie szukają zabytków, lecz obawiają się sankcji z powodu nieprecyzyjnej definicji przedmiotów zabytkowych.

Zgoda właściciela nieruchomości i odpowiedzialność karna

Zgodnie z projektem aplikacji to sam poszukiwacz sprawdza status wybranego obszaru przed rozpoczęciem prac. Oprogramowanie ma pełnić funkcję nośnika danych przestrzennych o terenach całkowicie wyłączonych z możliwości poszukiwań. Naruszenie tego zakazu i wejście na obszary chronione będzie zagrożone karą do 2 lat pozbawienia wolności.

Zgłaszający bierze na siebie pełną odpowiedzialność za posiadanie ważnej zgody właściciela lub zarządcy nieruchomości. Złożenie fałszywego oświadczenia w formularzu zgłoszeniowym wiąże się z bezpośrednią odpowiedzialnością karną. W przypadku gruntów prywatnych prawo dopuszcza zgodę ustną, chociaż rekomendowane jest jej utrwalenie w wiadomości SMS, poczcie elektronicznej lub na papierze.

Na terenach leśnych procedury uzyskiwania zgody nadleśnictwa pozostają zależne od zarządzeń dyrekcji lasów.

Terminy i obowiązki po znalezieniu zabytku

Projektowane przepisy precyzyjnie normują obowiązki znalazcy w momencie natrafienia na obiekt historyczny lub niebezpieczny. Zgłoszenia znaleziska należy dokonać niezwłocznie za pomocą tej samej aplikacji mobilnej, przesyłając dokumentację fotograficzną oraz koordynaty GPS bezpośrednio z terenu. Zaniechanie powiadomienia odpowiednich organów o odkryciu zabytku będzie zagrożone karą grzywny.

1. Znalazca dokumentuje zabytek w miejscu odkrycia i niezwłocznie przesyła zgłoszenie wraz ze współrzędnymi poprzez aplikację.
2. Wojewódzki konserwator zabytków ma 6 dni na podjęcie oględzin w terenie lub weryfikację przesłanych materiałów na odległość.
3. W razie konieczności zabezpieczenia stanowiska konserwator ma 30 dni na zorganizowanie stacjonarnych badań archeologicznych.
4. Konserwator ma 30 dni na przekazanie oficjalnej informacji zwrotnej określającej status przedmiotu oraz dalszy sposób postępowania.

Warto pamiętać, że nowelizacja nie zmienia definicji zabytku, zabytku archeologicznego ani przysługującego Skarbowi Państwa prawa własności do tych przedmiotów. Przedmioty o charakterze jednoznacznie współczesnym należy zgłaszać do właściwego starosty w trybie ustawy o rzeczach znalezionych. Odkrycie szczątków ludzkich rodzi obowiązek powiadomienia organów ścigania ze względu na odpowiedzialność z art. 262 Kodeksu karnego, a niewybuchy podlegają rygorom ustawy o broni i amunicji.

Nagrody dla znalazców oraz poszukiwania na plażach morskich

Nowelizacja wprowadza jasne reguły nagradzania osób, które dokonały odkryć archeologicznych w sposób całkowicie legalny. Dotychczasowa praktyka urzędnicza często wykluczała poszukiwaczy z tego przywileju na skutek swobodnej i niekorzystnej interpretacji przepisów. Nowe prawo sankcjonuje prawo do wyróżnienia dla każdego, kto dopełnił obowiązku formalnego zgłoszenia poszukiwań i zabezpieczył zabytek.

Sytuacja na plażach morskich pozostaje w dotychczasowym kształcie, ponieważ od wielu lat aktywność ta nie jest uznawana za poszukiwanie zabytków. Przypadki natrafienia na obiekty historyczne w pasie nadmorskim zdarzają się niezwykle rzadko. Jeżeli jednak dojdzie do takiego odkrycia, znalazca ma obowiązek natychmiast powiadomić właściwy urząd konserwatorski.

Eksploracja plaż nadmorskich nie wymaga procedury zgłoszeniowej właściwej dla poszukiwania zabytków.

Porównanie: stan obecny a projektowane zmiany

Poniższe zestawienie syntetyzuje kluczowe różnice między aktualnym stanem prawnym a założeniami nowelizacji z 13 lipca 2023 r. Tabela ułatwia zrozumienie zakresu planowanej deregulacji oraz nowych obowiązków nałożonych na poszukiwaczy.

Zestawienie pokazuje wyraźne przesunięcie ciężaru weryfikacji formalnej z aparatu urzędniczego na obywatela. W zamian poszukiwacz zyskuje przewidywalność terminów oraz eliminację przewlekłych procedur administracyjnych.

Praktyczne wskazówki dla poszukiwaczy przed wyjściem w teren

Zanim jakiekolwiek nowe przepisy wejdą w życie, planowanie wyprawy wymaga zachowania pełnej ostrożności formalnej i terenowej. Istotne jest precyzyjne rozróżnienie pomiędzy zgłoszeniem zamiaru poszukiwań a zgłoszeniem dokonanego już znaleziska. Błąd proceduralny w tym zakresie może skutkować odpowiedzialnością karną lub wykroczeniową.

• Sprawdź status prawny gruntów oraz ewentualne formy ochrony zabytków lub przyrody na wybranym obszarze.
• Uzyskaj zgodę właściciela terenu i utrwal ją w formie pisemnej, wiadomości e-mail lub wiadomości SMS.
• Odczekaj na formalne potwierdzenie zgłoszenia poszukiwań przed włączeniem wykrywacza metali w terenie.
• W przypadku natrafienia na zabytek przerwij naruszanie gruntu i niezwłocznie udokumentuj obiekt fotograficznie wraz z pozycją GPS.
• Bezwzględnie omijaj strefy zakazane, stanowiska archeologiczne oraz zachowaj bezpieczny bufor minimum 10 metrów od ich granic.
• W razie natrafienia na przedmioty wybuchowe, amunicję lub kości ludzkie natychmiast zabezpiecz miejsce i zawiadom Policję.

Ostateczne obowiązki, procedury oraz wysokość sankcji należy każdorazowo oceniać na podstawie ostatecznego brzmienia przepisów oraz aktualnego stanu prawnego na dany dzień. Prawidłowe udokumentowanie zgody właściciela gruntu chroni eksploratora przed zarzutem naruszenia cudzej własności.

Najczęściej zadawane pytania o nowelizację ustawy

Podsumowanie zmian w prawie ochrony zabytków

Projektowane przepisy zmierzają do pogodzenia ochrony dziedzictwa archeologicznego z działalnością legalnych poszukiwaczy za pomocą nowoczesnych narzędzi cyfrowych. Do momentu ostatecznego wejścia w życie ustawy w 2027 r. w mocy pozostają dotychczasowe procedury pozwoleniowe. Śledzenie bieżącego stanu prawnego pozwala na bezpieczne i odpowiedzialne rozwijanie historycznych pasji w terenie.