Kurpie Białe - Tradycyjna Sztuka Ludowa Polski

Kurpie Białe to etnograficzna wspólnota z Puszczy Białej, która dziś przeżywa renesans tożsamości i rzemiosła. Mieszkańcy coraz mocniej identyfikują się z regionem, a lokalne muzea i skanseny stają się ważnym źródłem wiedzy o tradycji.

W tekście zarysujemy, kim są kurpie, dlaczego ich dziedzictwo i kultura są unikalne oraz jak wpisują się w mozaikę kultury Mazowsza. Opowiemy o miejscach, które warto odwiedzić w krótkim weekend, takich jak muzea w Ostrołęce czy Kuźnia Kurpiowska.

Przed nami kluczowe wątki: etymologia, historia osadnictwa w XVIII latach, różnice wobec sąsiednich grup oraz współcześni liderzy odrodzenia. Będziemy też pokazywać, jak lasy, rzeki i sezonowość kształtowały codzienność i obrzędy.

Kluczowe wnioski

• Kurpie Białe to żywa tradycja osadzona w Puszczy Białej.
• Lokale muzea i skansen są ważnym źródłem wiedzy.
• Rękodzieło, pieśni i kuchnia przeżywają renesans.
• Region oferuje atrakcyjne trasy na krótki weekend.
• W materiałach archiwalnych kryją się wiarygodne dowody kultury.

Kurpie Białe na Mazowszu: gdzie leży serce Puszczy Białej

Serce Puszczy Białej bije tam, gdzie Bug i Narew splatają swe nurty. To właśnie w tych widłach leży obszar zamieszkiwany przez lokalną ludność i zachowany folklor.

Widły Bugu i Narwi — naturalne granice regionu

Widły rzek wytyczają naturalne granice. Bug i Narew kształtowały komunikację i handel, a także obrzędowość. Położenie izolowało, ale też chroniło zwyczaje, które dotrwały do dziś.

Puszcza Biała w Nadbużańskim Parku Krajobrazowym

Puszcza Biała stanowi część Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego i obejmuje około 85 tys. ha od Pułtuska po Ostrów Mazowiecką.

• To największy zwarty kompleks lasów na Mazowszu, ważny teren ochrony przyrody.
• Siedliska rzadkich ptaków i ssaków łączą kulturę z naturą — idealne tereny do obserwacji.
• Park oferuje ścieżki edukacyjne jako źródło wiedzy dla mieszkańcy i gości.

Wyróżniamy pojęcie „puszczy” jako obszaru leśnego i etnograficzne określenie ludzi zamieszkujących tylko część puszczy. Nadbrzeżne łąki i szlaki są świetne na wycieczki z dzieci, by otworzyć im oczy na lokalną przyrodę.

Skąd się wzięła nazwa i kim są mieszkańcy Kurpiów Białych

Nazwa tej ludowej grupy wyrosła z praktycznych przedmiotów i lokalnego krajobrazu. To określenie pokazuje, jak codzienność przerodziła się w tożsamość.

„Kurp” i lipowe łyko

Słowo kurp pochodzi od obuwia z lipowego łyka. Prosty but leśny stał się symbolem rzemiosła i materialnej kultury. Dzięki temu elementowi garderoby powstało trwale zakorzenione określenie etnograficzne.

„Białe” od wełnianki

Przymiotnik „Białe” związany jest z rośliną wełnianką z podmokłych terenów nad Bugiem i Narwią. Jasne łąki i mokradła ukształtowały lokalne nazewnictwo i samoidentyfikację mieszkańców.

• Potomkowie osadników przybyli tu w XVIII lat, głównie z Puszczy Zielonej.
• Współcześni mieszkańcy to spadkobiercy leśnej i rolniczej tradycji.
• Relacje z kurpie zielone pokazują wspólne korzenie i narosłe przez wieki różnice.

Takie nazwy to punkt wyjścia do zrozumienia systemu wartości, pracy i obrzędów, które żyją w pamięci lokalnej społeczności.

XVIII-wieczne osadnictwo: rola biskupów płockich i prawo czynszowe

Decyzje właścicieli ziemskich w latach 1730–1790 znacząco zmieniły demografię Puszczy Biskupiej. Biskupi płoccy sprowadzali tu ludzi głównie z Puszczy Zielonej, by odbudować tereny po wojnie północnej i epidemiach.

Nowi osadnicy otrzymywali działki na prawie czynszowym, co dawało większą swobodę niż pańszczyzna. Dzięki temu ich samodzielność i gospodarność rosły, co wpływało na zachowanie tradycji i lokalnych praktyk.

W regionie współistniały różne grupy: rdzenny lud Mazowsza, społeczność żydowska i późniejsi osadnicy niemieccy. Taka mozaika ukształtowała kulturę wsi i krajobraz gospodarczy.

• Polityka osadnicza: cel — zagospodarowanie i dochód z lasu.
• Prawo czynszowe: większa niezależność i motywacja do pracy.
• Tradycje leśne: elementy od przodków kurpiów zielonych przetrwały i zostały zaadaptowane.

Tożsamość i język: od stygmatu „Kurpa” do dumy regionalnej

Słowo, które kiedyś niosło piętno, dziś bywa hasłem renesansu lokalnej tożsamości. To określenie długo utrudniało otwarte deklarowanie przynależności. W efekcie kultura pozostawała mniej widoczna w przestrzeni publicznej.

„Gdy pytałam, czy mogę rozmawiać o ludziach z puszczy, często słyszałam: »idź w inną część puszczy«. To pokazywało opór społeczny.”

Maria Żywirska

Badania terenowe, zwłaszcza prace Marii Żywirski, dokumentowały gwarę i obyczaje mimo niechęci. Dzięki temu zachowało się wiele słów, pieśni i zwyczajów.

• Wpływ pejoratywu: obniżona samoocena i mniejsza widoczność kultury.
• Rola badań: etnografowie zapisali gwary i rytuały, tworząc podstawę do odrodzenia.
• Zmiany w ostatnich latach: wzrost aktywności kół gospodyń, zespołów i pracowni rękodzieła.
• Język jako pamięć: ochrona gwary wzmacnia poczucie wspólnoty mieszkańcy i trwałość dziedzictwa.

Dziś coraz więcej osób z dumą używa lokalnej nazwy. To sygnał, że kultura zyskuje miejsce w życiu publicznym i staje się elementem lokalnej strategii tożsamości.

Kurpie Białe

Region dzieli się na dwie wyraźne grupy, o odmiennym krajobrazie i sposobie życia.

Podział na grupę ostrowską i pułtuską

Grupa ostrowska związana jest z gęstszymi lasami. Tam dominuje gospodarka leśna, śpiewy mają surowszy, rytmiczny charakter, a strój zawiera więcej skórzanych i drzewnych detali.

Grupa pułtuska rozwijała się bliżej pól i łąk. Tam sposób życia jest bardziej rolniczy, pieśni bywają łagodniejsze, a stroje zawierają więcej haftów i jasnych tkanin.

Gwara, budownictwo i rękodzieło

Gwara pokazuje pokrewieństwo z Kurpiami Zielonymi, lecz wykształciła lokalne słownictwo. Domy to drewniane chałupy z detalami snycerskimi — ganki, okiennice i nadokienniki.

Specjalizacje rzemieślnicze obejmują haft na materiale i tiulu, wycinanki, ceramikę oraz plastyka obrzędowa. Te elementy stanowią trzon odrębności kultury i potwierdzają, że tożsamość wyrasta z konkretnej część puszczy.

• Odmienny krajobraz wpływa na strój i śpiew.
• Drewniane chałupy i snycerka to wizytówka regionu.
• Hafty, wycinanki i ceramika podkreślają lokalną odrębność.

Biali a Zieloni: podobieństwa i różnice w kulturze i tradycji

Choć mają wspólne korzenie, ich sztuka i ubiór rozwinęły się w odmiennych kierunkach. Widać to najlepiej w strojami, haftach, wycinankach, ceramice i repertuarze pieśni.

Stroje i rękodzieło

Stroje z jednej strony cechuje prostota i surowe zdobienie. Z drugiej pojawiają się bogatsze hafty, jaśniejsze tkaniny i inne fasony mankietów.

Wycinanki i ceramika różnią się formą: jedne są geometryczne i oszczędne, inne – rozbudowane i kolorowe.

Muzyka i pieśni

Repertuar pieśni wykazuje podobne tematy — praca, las, obrzędy — ale rytm i melodia bywają lokalnie odmiennie. To daje wyraźny znak, że mamy do czynienia z odrębną grupą kulturową.

• Podobieństwa: wspólne motywy leśne, techniki rękodzielnicze, repertuar obrzędowy.
• Różnice: detale strojami, sposób haftowania, styl wycinanek i formy ceramiczne.
• Rozpoznawalność: dziedzictwo kurpie zielone częściej pojawia się w mediach ze względu na lepsze połączenia komunikacyjne i historyczne uwarunkowania.

Wspólna baza leśna tworzy podobieństwa, ale różne warunki gospodarcze i dostęp do miast ukształtowały odrębne ścieżki. W ostatnich latach projekty lokalne i festiwale łączą oba regionów, niwelując dysproporcje i promując ich dziedzictwo.

Renesans w ostatnich latach: dziedzictwo, które żyje

W ostatnich latach lokalna tradycja zyskała nową energię dzięki inicjatywom oddolnym i instytucjonalnym. To połączenie pracy społecznej i formalnego uznania daje trwałe efekty.

„Moja Mała Ojczyzna” — od hasła do ruchu

Stowarzyszenia i grupy mieszkańców przekształciły slogan w konkretne działania. Moja Mała Ojczyzna prowadzi warsztaty, wystawy i wydarzenia kulinarne, które angażują różne pokolenia.

Wpis hafciarstwa (2023) na listę

W 2023 r. haft z Puszczy Kurpiowskiej otrzymał oficjalny wpis na krajową listę niematerialnego dziedzictwa. Ten krok potwierdził wartość rzemiosła i ułatwił dostęp do programów wsparcia.

• Od warsztatów po instytucjonalne uznanie — dynamika odrodzenia.
• Umiejętności: haft na materiale i tiulu oraz haft koralikowy.
• Aktywność obejmuje kuchnię regionalną, oklejanki z sitowia i promocję fafernuchów.
• Renesans opiera się na kilkunastu lat systematycznej współpracy szkół, domów kultury i animatorów.

Postacie, które ocaliły pamięć: Wanda Modzelewska, Maria Żywirska

Osobiste zaangażowanie badaczek i organizatorek zmieniło losy regionalnych haftów i strojów. Dwie postacie stoją dziś u podstaw współczesnego rozumienia tego dziedzictwa.

Spółdzielnia chałupnicza i stroje dla „Mazowsza”

Wanda Modzelewska (1890–1973) założyła spółdzielnię chałupniczą. Zamawiała hafty u kobiet ze wsi, dokumentowała wzory i współtworzyła stroje dla Zespołu „Mazowsze”.

Jej praca stała się cennym źródłem wzorów. Dzięki temu elementy lokalnej kultury trafiły na scenę i do szerszej publiczności.

Monografia „Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura”

Maria Żywirska z Brańszczyka w latach powojennych zebrała materiały i w 1973 r. opublikowała monografię. Skorzystała m.in. ze zbiorów Modzelewskiej.

• Od dokumentu do sceny: praca Modzelewskiej pomogła zespołowi „Mazowsze” popularyzować stroje poza ich regionem, w porównaniu z innymi regionów.
• Badawcza podstawa: monografia Żywirski utrwaliła wiedzę naukową i ułatwiła zachowanie tradycji.
• Determinacja: ich dziedzictwo przetrwało mimo niechęci niektórych mieszkańców do ujawniania tożsamości.

Współczesne liderki tradycji: Halina Witkowska i Agata Deptuła

W codziennej pracy liderki przekształcają pamięć o dawnych zwyczajach w aktywne programy lokalne. Działania stawiają na praktyczne nauczanie, promocję i budowanie dumy z tożsamości.

Stowarzyszenie i warsztaty haftu

Stowarzyszenie „Puszcza Biała - Moja Mała Ojczyzna” animuje zajęcia z haftu na materiale i tiulu oraz haftu koralikowego. Warsztaty łączą pokolenia i uczą technik przekazywanych przez lata.

Uczestnicy szyją, ćwiczą wzory i poznają narzędzia rzemieślnicze. Efekt to produkty gotowe do sprzedaży i ekspozycji.

Rola Haliny Witkowskiej i Agaty Deptuły

Halina Witkowska prowadzi Kuźnię Kurpiowską w Pniewie. Prowadzi edukację kulinarno‑rękodzielniczą i organizuje spotkania dla szkół.

Agata Deptuła opowiada o odwracaniu dawnego stygmatu i o rosnącej dumie lokalnej społeczności. Jej działania wzmacniają narrację o wspólnej ojczyzna.

• Liderki pełnią role edukacyjne, organizacyjne i promocyjne.
• Warsztaty przyciągają młodzież i dorosłych, utrwalając łańcuch przekazu tradycji.
• Współpraca ze szkołami, domami kultury i mediami poszerza zasięg inicjatyw.

„Praca warsztatowa zmienia postrzeganie — z wstydu rodzi się duma.”

Kuźnia Kurpiowska w Pniewie: żywe muzeum i warsztat tradycji

Z budynku ponadstuletniej szkoły powstało żywe muzeum, które uczy przez dotyk, zapach i smak. Odwiedzający wchodzą do odtworzonych izb i poznają codzienność wsi poprzez praktyczne zajęcia.

Halina Witkowska prowadzi to miejsce jako gospodarczyni. Łączy opowieść z pokazem i uczy rzemiosł w sposób praktyczny. Dzięki niej warsztaty mają lokalny charakter i przekaz pokoleniowy.

Oferta obejmuje zajęcia takie jak haft na materiale i tiulu, wycinanki oraz oklejanki z sitowia. Warsztaty uczą precyzji, kompozycji i użycia tradycyjnych narzędzi. Uczestnicy wychodzą z własnym drobnym dziełem.

Kuźnia organizuje też degustacje potraw typowych dla życia we wsi i w kurpiach białych — sodziaki, pyzuchy i kapusta w oleju. Podawany jest napój chmielowy na bazie kawy zbożowej z miodem, autentyczny i aromatyczny.

• Jak zorganizować wizytę: zaplanuj 1,5–2 godz. na warsztat i poczęstunek.
• Zwróć uwagę na ograniczoną liczbę miejsc — rezerwacja dla grup jest wskazana.
• To miejsce uczy historię przez praktykę, nie tylko przez gabloty.

Muzea i skanseny: gdzie dotknąć kultury Kurpiów Białych

W regionie działa kilka instytucji, które pozwalają dotknąć żywej tradycji puszczy białej.

Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce

Ostrołęka to główne miejsce, gdzie zobaczysz stroje, hafty i wycinanki. Kolekcje są uporządkowane tak, by pokazać rytm życia wsi i kalendarz obrzędów.

Muzea w Pułtusku i Kamieńczyku

Muzeum Regionalne w Pułtusku prezentuje lokalne pamiątki, w tym ciekawostki przyrodnicze jak meteoryty. Muzeum Etnograficzno‑Historyczne w Kamieńczyku koncentruje się na sprzętach domowych i fotografiach dokumentacyjnych. To źródło wiedzy o codzienności mieszkańców.

Skansen im. Marii Żywirski w Brańszczyku

Skansen ukazuje zagrody, narzędzia i formy zabudowy. Ekspozycja tłumaczy różnice między kurpiów białych a kurpi zielonych i pomaga zrozumieć lokalne dziedzictwa.

Trasa po muzeach warto uzupełnić wizytą w Kuźni Kurpiowskiej w Pniewie — tam wystawę łączy się z warsztatami, dzięki czemu wiedza staje się praktyką.

Wsie Kurpiów Białych i architektura: mapa dziedzictwa

Na obszarze Puszczy Białej warto szukać materialnych śladów osadnictwa w konkretnych wsiach. Lista miejsc pokazuje, gdzie zachowały się autentyczne drewniane budynki.

Gdzie szukać: kluczowe miejscowości

Najwięcej śladów znajdziesz w Grabówcu, Borsukach, Cieńszy, Pniewie i Porębie‑Kocębach.

Inne warte odwiedzenia wsie to: Ochudno, Lemany, Skłudy, Ponikiew, Tocznabiel, Trzcianka, Budy i Tuchlin.

Pełna lista obejmuje także Knurowiec, Osuchową, Białebłoto, Udrzynek, Małkinię, Nagoszewo i pobliskie miejscowości.

Charakterystyczne cechy zabudowy

Drewniane domy wyróżniają się okiennicami, nadokiennikami i gankami. Proporcje są niskie, dachy spadziste, a detale snycerskie drobne, lecz wyraziste.

Układ zagród pokazuje tradycyjny podział gospodarczy: dom, obora, stodoła w zwartej kompozycji.

Planowanie wizyty i zachowanie etyki

Planując objazd tereny, ustal trasę z wyprzedzeniem i szanuj prywatność mieszkańców. Nie wchodź na posesje bez zgody.

Fotografuj "na własne oczy" — dokumentacja ma wartość konserwatorską i pomaga w zachowanie autentyczności.

• Rozpoznawaj elementy oryginalne: ręczna snycerka, stare zawiasy, cegła polna.
• Szukaj lokalnych inicjatyw i grantów wspierających renowacje domów.
• Wspieraj projekty dokumentacyjne — to realna pomoc dla zachowanie dziedzictwa.

Kuchnia i smaki Puszczy Białej: od sodziaków po piwo „kozicowe”

Smaki puszczy odsłaniają historię wsi przez proste, sycące potrawy. W lokalnej kuchni dominują wypieki i dania przygotowywane z produktów dostępnych wokół domu.

Fafernuchy, sodziaki, pyzuchy — tradycyjne dania w praktyce

Sodziaki to grube racuchy, smażone na tłuszczu, podawane często z gęstą śmietaną lub miodem.

Pyzuchy łączą ser i ziemniaki — proste, pożywne kluski, które sycą po pracy w polu i lesie.

Fafernuchy to korzenne ciasteczka, często pieczone przy świątecznym stole; kapusta w oleju bywa dodatkiem do codziennego posiłku.

Kozicowe z jałowca a napój chmielowy na kawie zbożowej

W regionie serwuje się napój chmielowy przygotowany na kawie zbożowej z miodem — aromatyczny i rozgrzewający.

Bezalkoholowe „kozicowe” z jałowca ma świeży, iglasty posmak i pojawia się przy spotkaniach rodzinnych oraz jako napój dla dzieci podczas degustacji.

Gdzie spróbować? Warsztaty i degustacje w Kuźni Kurpiowskiej pozwalają poznać przepisy i włączyć w przygotowanie potraw dzieci.

„Kuchnia to żywe dziedzictwo — smaki uczą historii i rytmu pracy w puszczy.”

• Trzy kluczowe potrawy: sodziaki, pyzuchy, fafernuchy.
• Napój chmielowy i kozicowe — różne okazje serwowania.
• Warsztaty w wsi to najlepsze miejsce na praktyczne doświadczenie.

Weekend na Kurpiach Białych: Pułtusk, Brok i agroturystyka

Weekend w okolicach Puszczy Białej można zaplanować tak, by zobaczyć zabytki miasta i odpocząć na wsi. Przed nami propozycja 2–3 dni z łatwą logistiką i atrakcjami dla całej rodziny.

Pułtusk — „Wenecja Mazowsza”

Spacer po rynku o długości ok. 400 m to dobry start. Warto wejść do muzeum w wieży i zobaczyć pamiątkę deszczu meteorytów z XIX w.

Można też skorzystać z rejsu po Narwi lub odpocząć w parku z zamkiem.

Siedlisko Leluja — nowoczesna agroturystyka

Siedlisko Leluja łączy wiejski klimat z nowoczesnym designem. Oferuje lokalne sery, napoje (m.in. „kozicowe”) i menu z produktów regionu.

Miejsce ma atrakcje dla dzieci: zwierzęta, warsztaty i warsztaty kulinarne.

Brok — festiwale i strojami

Brok organizuje coroczne wydarzenia folklorystyczne. Zobaczysz barwne strojami i tańce obu grup — kurpie białe i kurpi zielonych.

Sugerowana logistyka: dojazd autem, rezerwacja noclegu wcześniej oraz wybór pory roku — sezon letni i wczesna jesień dają najwięcej wydarzeń i łagodną pogodę.

„Krótki wyjazd łączy przyrodę Puszczy Białej z żywą kulturą regionu.”

• Plan 2–3 dni: Pułtusk — muzeum — rejs, dzień w agroturystyce, festiwal w Broku.
• Zarezerwuj nocleg i warsztaty z wyprzedzeniem.
• Łącz atrakcje przyrodnicze z ofertą kulturalną wsi.

Przyroda Puszczy Białej: Natura 2000, ptaki, rysie i wilki

Puszcza Biała jest wydzielonym Obszarem Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 „Puszcza Biała”. To status chroniony, który wpływa na sposób korzystania z terenu przez turystów.

Na terenie występuje 13 gatunków z Polskiej Czerwonej Księgi — przede wszystkim ptaki wymagające cichych ostoi. Łąki nadbużańskie należą do najbogatszych gatunkowo w regionów tego fragmentu Mazowsza.

• Trasy i przepisy: wybieraj wyznaczone ścieżki i respektuj sezonowe ograniczenia wejścia.
• Kiedy patrzeć: najwięcej ptaków zobaczysz o świcie i wiosną; siedliska lęgowe najlepiej obserwować z dystansu.
• Duże drapieżniki: rysie i wilki bywają obserwowane — zachowaj ostrożność i nie zbliżaj się do zwierząt.

„Obserwuj z daleka i planuj wypady poza sezonem lęgowym — to najlepszy sposób, by chronić przyrodę i cieszyć się widokiem.”

Polecam łączyć spacer łąkami nadbużańskimi ze ścieżkami leśnymi. W krótkim czasie doświadczysz pełnego spektrum fauny i flory, kierując oczy tam, gdzie siedliska są najbardziej zróżnicowane.

Jak odkrywać i wspierać dziedzictwo: trasy, warsztaty, źródła online

Poznawanie tradycji to połączenie praktyki, lektury i aktywnego udziału w wydarzeniach. Zacznij od krótkich tras i warsztatów, które łączą naukę z doświadczeniem.

Warsztaty haftu i rękodzieła, domy kultury i biblioteki

Zapisać się warto tam, gdzie działają lokalni animatorzy. Warsztaty prowadzi m.in. Kuźnia Kurpiowska w Pniewie oraz Stowarzyszenie „Puszcza Biała - Moja Mała Ojczyzna”.

Domy kultury i biblioteki często rozszerzają ofertę o kursy haftu na materiale i tiulu. To miejsca praktyczne: nauczysz się technik i poznasz narzędzia.

• Sprawdź harmonogramy i rezerwuj miejsca wcześniej.
• Przyjdź z dziećmi — wiele warsztatów ma programy rodzinne.
• Kupuj rękodzieło lokalne — to bezpośrednie wsparcie dla rzemieślników.

Blogi i media społecznościowe: „Kurpie Białe. Historia, kultura, dziedzictwo”

Śledź blogi, które regularnie publikują relacje i poradniki. Polecane źródła to dział „Kurpie Białe” na blogu „Kurpianka w wielkim świecie” oraz fanpage „Kurpie Białe. Historia, kultura, dziedzictwo”.

W 2023 r. haft z Puszczy Kurpiowskiej otrzymał oficjalny wpis na krajową listę niematerialnego dziedzictwa. Ten fakt zwiększa prestiż i ułatwia pozyskiwanie środków na kolejne inicjatywy.

Zaangażuj się praktycznie: wolontariat, udział w wydarzeniach i promocja lokalnej małej ojczyzny w sieci mają realny wpływ.

• Wolontariat — pomoc przy festiwalach i warsztatach.
• Zakupy — wspieraj twórców poprzez kupno autentycznych wyrobów.
• Promocja online — udostępniaj relacje i rekomendacje, by zwiększyć zasięg.

Wniosek

Tożsamość regionu rośnie dzięki codziennej pracy społeczności i instytucji. Mieszkańcy angażują się w warsztaty, festiwale i dokumentację, co wzmacnia rozpoznawalność kurpiów białych. Dzięki temu pamięć łączy się z praktyką.

Siła lokalnej sieci liderów i organizacji pozwala na stabilny rozwój. Współpraca między mieszkańcami, muzeami i gośćmi decyduje o przyszłości kultury kurpi białych. Każdy gest — wolontariat, zakup rękodzieła lub udział w warsztatach — wspiera naszą ojczyznę.

Zachęcamy do odwiedzin, udziału w zajęciach i dzielenia się tematem w sieci. Kultura jest żywa, gdy ludzie ją praktykują i przekazują dalej. Przyjedź, poznaj i dołóż swoją cegiełkę.