Niemieccy osadnicy na Mazowszu – zapomniana historia Wielgolasu i Marianowa

To krótki epizod. Raptem kilka lat obecności niemieckich osadników w Wielgolesiu. Później ruszyli dalej na wschód.

Tam, na Pulwach pod Pułtuskiem, stworzyli trwałe osady. Przetrwały ponad wiek. Do września 1939 roku.

Początki niemieckiego osadnictwa nad Narwią w latach 20. XIX wieku

Historia zaczyna się w latach dwudziestych XIX wieku. Grupa rolników i robotników z Prus Wschodnich otrzymała obietnice od polskich właścicieli ziemskich. Złote góry, żyzna ziemia, nowe możliwości. Standardowe naciąganie agentów werbunkowych.

Rzeczywistość: gęsty las, krzaki, nieuprawniona ziemia. Żadnych domów. Żadnych zwierząt gospodarskich. Tylko obietnice i pusty teren.

Warunki osiedlenia w Wielgolesiu

Friedrich Guderian, syn ostatniego sołtysa Marianowa, opisał te wydarzenia w publikacji "Marianowo. Bericht über ein deutsches Dorf im Narewgebiet Polens" wydanej w latach 60. XX wieku. Jego relacja opiera się na opowieściach starszych mieszkańców oraz własnych obserwacjach.

Osadnicy otrzymali ziemię na lewym brzegu Narwi, naprzeciwko Pułtuska. Miejsce nazwali Wielgolas – w ich języku Großwald, czyli wielki las. Nazwa oddawała rzeczywistość: teren był całkowicie zalesiony.

Właściciel ziemski – dziędzic – rzeczywiście okazał się życzliwy. Oddał ziemię na korzystnych warunkach. Problem: osadnicy nie mieli pieniędzy na natychmiastową płatność. Zaciągnęli długi. Spłacali je pracą w majątku dziedzica.

To ograniczało czas na karczowanie własnej ziemi. Praca dla pana zabierała dni. Wieczorami wyrąbywali las na swoich działkach. Powoli, kawałek po kawałku.

Ale prawdziwy wróg okazał się pod stopami. Gleba w Wielgolesiu była gliniasta, ciężka, trudna w uprawie. Mało żyzna. Karczowanie zajmowało tygodnie. Uprawa wymagała ogromnego wysiłku fizycznego. Plony – słabe.

Z roku na rok powstawały kolejne pola. Rosły plony. Pierwsze chaty zastępowały solidniejsze domy. Nabywano bydło, konie, pługi. Życie stawało się znośniejsze. Ale wysiłek pozostawał nieproporcjonalny do rezultatów.

W latach 30. i 40. XIX wieku niemieckie osadnictwo rozprzestrzeniało się na inne tereny nad Narwią. Wielgolas nie był sam. Powstawały kolejne wioski na okolicznych gruntach.

Przyczyny opuszczenia Wielgolasu i migracja na Pulwy

W pewnym momencie Niemcy zaczęli opuszczać Wielgolas. Powód był prosty: ziemia wymagała zbyt wiele pracy w stosunku do plonów. Gliniasta gleba była przekleństwem tego miejsca.

Guderian przyznaje, że nigdy nie ustalił jednoznacznie wszystkich przyczyn tej migracji. Relacje starszych ludzi wskazywały na jeden główny powód: ciężka gleba. Uprawa i użyźnianie wymagały po prostu zbyt wiele wysiłku.

Nowe osady na trudnych terenach

Większość osadników, w tym pradziadek Guderiana, przybyła do Sieczych. Miejsce oddalone o około dwadzieścia kilometrów na północ od Wielgolasu. Inne grupy osiedliły się w Marianville (dzisiejsze Marianowo), Długosiodło, i okolicznych wioskach na Pulwach.

Pulwy to trudny teren. Tereny nadnarwiańskie, podmokłe w okresie wiosennym, wymagające melioracji. Ale gleba była lepsza niż w Wielgolesiu. Osadnicy uznali, że warto podjąć ryzyko.

Początek był ciężki. Znowu karczowanie, budowa domów, zakładanie gospodarstw. Ale tym razem wysiłek przynosił lepsze rezultaty. Społeczność zaczęła się rozwijać stabilnie.

W ciągu dekad na Pulwach wyrosły czysto niemieckie wsie. Niektóre z niewielką liczbą polskich lub żydowskich mieszkańców. Największa i najbardziej znana – Marianville, czyli Marianowo.

Marianowo jako centrum społeczności ewangelickiej

Marianowo stało się sercem niemieckiej społeczności nad Narwią. To tu zbudowano kościół ewangelicki. Tu koncentrowało się życie społeczne i religijne osadników.

Rozwój osad niemieckich w okresie międzywojennym

Na początku XX wieku społeczność niemiecka na Pulwach była stabilna. Marianowo, Długosiodło, inne wioski – miejsca zamieszkałe przez kilka pokoleń rodzin pochodzenia niemieckiego.

W okresie międzywojennym, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, Niemcy nad Narwią zachowali swoją tożsamość. Władze polskie tolerowały ich obecność. Funkcjonował kościół ewangelicko-augsburski, szkoły prowadzące zajęcia w języku niemieckim.

Życie toczyło się rytmem rolniczym. Mieszkańcy uprawiali ziemię, hodowali zwierzęta, utrzymywali kontakty handlowe z Pułtuskiem i okolicznymi miasteczkami. Społeczność była samowystarczalna, zachowując jednocześnie więzi z kulturą niemiecką.

Organizacja społeczności przed wojną

W czasie poprzedzającym wybuch II wojny światowej społeczność niemiecka nad Narwią funkcjonowała normalnie. Sołtysem Marianowa był ojciec Friedricha Guderiana. Wieś miała swoją administrację, kontakty z władzami powiatowymi w Ostrowi Mazowieckiej.

Kościół ewangelicki był centrum życia religijnego. Odbywały się regularne nabożeństwa, uroczystości rodzinne, święta wspólnotowe. Pastor odwiedzał okoliczne wioski, gdzie również mieszkali ewangelicy pochodzenia niemieckiego.

Wrzesień 1939 roku – wysiedlenie przez Niemców

Wybuch II wojny światowej 1 września 1939 roku zmienił wszystko. Armia niemiecka szybko przełamała polską obronę. W dniach 6-7 września Niemcy przełamali linię Narwi. Do 10-11 września sforsowali Bug między Wyszkowem a Brokiem.

Wojska niemieckie zajęły teren Pulw. Mieszkańcy Marianowa i okolicznych wiosek znaleźli się nagle w sytuacji paradoksalnej. Niemcy – ich rodacy etniczni – wkroczyli jako okupanci.

23 sierpnia 1939 roku Niemcy i Związek Sowiecki podpisały pakt o nieagresji znany jako pakt Ribbentrop-Mołotow. Tajny protokół do tego paktu dzielił Europę Środkową na strefy wpływów.

Wschodnia część Polski, do linii Narwi, Wisły i Sanu, miała przypaść Związkowi Radzieckiemu. Cały teren dzisiejszego powiatu wyszkowskiego, w tym Pulwy z Marianowem, znajdował się w sowieckiej strefie wpływów.

We wrześniu 1939 roku, mimo że armia niemiecka zajęła te tereny podczas kampanii wrześniowej, mieszkańcy Marianowa otrzymali informację: obszar ten ma zostać przekazany Sowietom. Wojska niemieckie zaczęły się wycofywać.

Niemieccy mieszkańcy stanęli przed wyborem: pozostać pod okupacją sowiecką lub ewakuować się wraz z wycofującymi się wojskami niemieckimi. Większość zdecydowała się na ewakuację.

Deportacja społeczności niemieckiej

Wysiedlenie odbyło się szybko. Rodziny spędzały bydło, pakowały na wozy meble i ruchome wyposażenie gospodarstw. Konwój ruszył bez określonego celu, przekraczając Narew.

Niemcy z Marianowa mieli możliwość powrotu po pozostawiony dobytek. Płock znajdował się zaledwie około stu kilometrów od Marianowa. Wielu jednak już nie wracało. Na polskich gospodarstwach znajdowali wszystko, czego potrzebowali.

28 września 1939 roku Niemcy i ZSRR podpisały aneks do paktu. Granica została przesunięta na wschód. Ostatecznie dzisiejszy powiat wyszkowski, a więc i Pulwy, znalazły się w niemieckiej strefie wpływów.

Obszar nie został włączony bezpośrednio do Rzeszy. Trafił do Generalnego Gubernatorstwa. Granica z okupacją sowiecką przebiegała ponad 30 km na wschód, za Ostrowią Mazowiecką.

Guderian w swojej relacji popełnia błąd, pisząc, że granica została ustalona "około 5 kilometrów na wschód od Marianowa". Faktycznie była znacznie dalej. Ale to już nie miało znaczenia – nikt nie powrócił do rodzinnej wsi.

Losy osadników po wysiedleniu z Pulw

Niemcy osiedleni w powiecie płockim, zwanym wówczas Schröttersburg, pozostali tam przez kolejne lata wojny. Funkcjonowali jako niemieccy osadnicy na wywłaszczonych polskich gospodarstwach.

Sytuacja zmieniła się w styczniu 1945 roku. Nadciągająca Armia Czerwona zmusiła ludność niemiecką do ponownej ewakuacji. Tym razem warunki były znacznie gorsze niż we wrześniu 1939 roku.

Powojenne losy społeczności

Po wojnie dawni mieszkańcy Marianowa i okolicznych wiosek znaleźli się w różnych miejscach. Część osiedliła się w powojennych Niemczech Zachodnich. Inni wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Ameryki Południowej.

Friedrich Guderian, autor relacji o Marianowie, napisał swoją publikację w latach 60. XX wieku. Mieszkał wówczas w Niemczech Zachodnich. Jego praca była próbą zachowania pamięci o utraconej ojczyźnie.

Nieliczni pamięć tę zachowują potomkowie niemieckich osadników rozsiani po świecie. Publikacja Guderiana pozostaje jednym z nielicznych źródeł dokumentujących tę historię.

Co zostało po społeczności niemieckiej

Na terenach dawnego osadnictwa niemieckiego nad Narwią pozostały nazwy miejscowości. Marianowo, Długosiodło – nazwy polskie, ale historia ich zaludnienia przez Niemców jest udokumentowana.

Zachowały się dokumenty archiwalne w polskich i niemieckich archiwach. Akta parafialne kościoła ewangelicko-augsburskiego, dokumenty urzędowe z okresu międzywojennego, relacje świadków.

Teren dawnego osadnictwa niemieckiego na Pulwach – Marianowo, okolice Pułtuska. Dziś obszar dostępny dla turystyki rowerowej.

Geografia miejsca pozostała. Tereny nadnarwiańskie, pola, lasy. Ktoś jadący dziś rowerem przez te okolice może zobaczyć krajobraz podobny do tego, który widzieli niemieccy osadnicy. Minus budynki, minus społeczność.

Podsumowanie – gliniasta gleba zmieniła historię

Historia niemieckich osadników nad Narwią to opowieść o ziemi, wysiłku i polityce. Gdyby gleba w Wielgolesiu nie była tak gliniasta i ciężka, społeczność niemiecka mogłaby pozostać tam przez cały XIX wiek i część XX wieku.

Wielgolas – Großwald – mógłby być główną siedzibą Niemców w gminie Obryte. Tu zbudowaliby swój kościół ewangelicki. Stąd zostaliby wysiedleni we wrześniu 1939 roku.

We wrześniu 1939 roku zostali wysiedleni przez… Niemców. Przez swoich etnicznych rodaków, którzy realizowali politykę paktu Ribbentrop-Mołotow. Paradoks wojny i polityki międzynarodowej.

Dziś po tej społeczności pozostały tylko opowieści, dokumenty archiwalne i publikacja Guderiana. Na terenach dawnego osadnictwa mieszkają Polacy. Życie toczy się dalej, bez pamięci o tych, którzy przed laty karczowali tu las i uprawiali gliniastą ziemię.

Osadnictwo niemieckie na Mazowszu w szerszym kontekście

Niemieccy osadnicy na Mazowszu nie byli wyjątkiem. Przez cały XIX wiek osadnictwo niemieckie i olenderskie rozprzestrzeniało się na terenach Polski centralnej.

Proces ten miał swoje korzenie w polityce gospodarczej właścicieli ziemskich. Potrzebowali ludzi do zagospodarowania nieużytków, lasów, terenów podmokłych. Niemcy i Holendrzy mieli doświadczenie w melioracjach i trudnych warunkach rolniczych.

Inne ośrodki osadnictwa na terenie Mazowsza

Poza Pulwami istniały inne znaczące skupiska osadników pochodzenia niemieckiego. Puszcza Kampinoska, okolice Wyszkowa, tereny nad Wisłą – wszędzie pojawiały się niemieckie kolonie.

Osadnicy w większości przypadków zachowywali swoją kulturę, język niemiecki, wyznanie ewangelickie. Polskie władze w XIX wieku tolerowały tę odrębność. Dopiero w okresie międzywojennym zaczęły się procesy polonizacyjne.

Kościół ewangelicko-augsburski jako centrum społeczności

Kościół ewangelicko-augsburski pełnił kluczową rolę w życiu niemieckich osadników. Był nie tylko miejscem kultu religijnego, ale też centrum życia społecznego i kulturalnego.

W Marianowie kościół ewangelicki funkcjonował od połowy XIX wieku. Obsługiwał parafian z kilku okolicznych wiosek. Pastor był osobą wykształconą, często jedyną we wsi posiadającą wyższe wykształcenie.

Po wysiedleniu we wrześniu 1939 roku kościół ewangelicki w Marianowie przestał funkcjonować. Budynek został prawdopodobnie zniszczony podczas wojny lub zaadaptowany na inne cele.

Współczesna pamięć o osadnikach

Dziś niewielu pamięta o niemieckich osadnikach nad Narwią. To fragment historii, który zanikł razem z ostatnimi świadkami tych wydarzeń.

Dla współczesnych mieszkańców Marianowa, Wielgolasu, Długosiodła ta historia jest nieznana. Wieś nie ma tablicy pamiątkowej, nie ma muzeum lokalnego dokumentującego niemiecką przeszłość.

Pozostały archiwalia. Dokumenty w Archiwum Państwowym w Warszawie, akta parafialne w niemieckich archiwach ewangelickich, relacje rodzinne przechowywane przez potomków osadników.

I pozostał krajobraz. Tereny nad Narwią, Pulwy, Wielgolas – miejsca, które kiedyś były domem dla społeczności ewangelickich Niemców. Dziś można je zwiedzić rowerem, przejeżdżając przez te same drogi, którymi jechali osadnicy dwieście lat temu.

Gliniasta gleba w Wielgolesiu zmieniła bieg historii tej społeczności. Gdyby była lepsza, dziś może w gminie Obryte funkcjonowałaby niemiecka mniejszość narodowa. Ale historia nie zna trybu warunkowego. Została tylko opowieść o tym, co było.

Historia niemieckich osadników na Mazowszu to przypomnienie, jak polityka i geografia kształtują ludzkie losy. Ziemia, która okazała się zbyt trudna do uprawy, zmieniła miejsce osiedlenia całej społeczności. Wojna, której nie wywołali, zmusiła ich do ponownej ucieczki i ostatecznej utraty ojczyzny.

Dwieście lat po pierwszym osiedleniu w Wielgolesiu nie ma już tam ani w Marianowie niemieckiej społeczności. Pozostała pamięć utrwalona w relacjach i dokumentach. I krajobraz, który przyjmuje kolejne pokolenia mieszkańców, obojętny na zmieniające się losy ludzi.