Gimnazjum Koedukacyjne w Wyszkowie nad Bugiem – Historia Szkoły nad Brzegiem Rzeki

Historia tego miejsca to opowieść o ambicjach lokalnej społeczności, pasji nauczycieli i determinacji uczniów. To także świadectwo epoki, która zakończyła się wraz z wybuchem wojny w 1939 roku.

Początki Szkoły i Charakterystyka Budynku

W 1919 roku Gimnazjum Koedukacyjne Towarzystwa Szkoły Średniej w Wyszkowie nad Bugiem otrzymało własną siedzibę. Był nią stylowy pałacyk kupiony wraz z parkiem od rosyjskiego senatora Jerzego Sołowiewa. Lokalizacja nie mogła być lepsza – wysoki brzeg Bugu, rozległy park, alejki wysadzane drzewami.

Izabela Szarogrodzka, ówczesna gimnazjalistka, tak wspominała budynek:

Gimnazjum mieściło się w dawnym pałacyku jakiegoś carskiego dygnitarza. Usytuowane na wysokim brzegu Bugu, otoczone parkiem, w którym królowały wiekowe lipy, brzozy, kasztany oraz wszelkie pomniejsze akacje, jarzębiny i rozmaite krzewy. Lipy tworzyły aleję, która wiodła prosto do gmachu. W lecie rozbrzmiewały brzęczeniem miliony rojów pszczół i rozsiewały wokół swój miodowy zapach.

Do parku wchodziło się przez zabytkową żelazną bramę, przy której znajdowała się stróżówka – oryginalna budowla z czerwonej cegły – siedziba woźnego szkoły pana Wincentego. U wylotu alei stał bialutki pałacyk z basztą i attyką, z biegiem czasu przystosowany na potrzeby szkoły.

Kadra Kierownicza – Apolinary Rytel i Rodzina w Oficynie

Danuta Rytel, córka dyrektora, wspominała:

Wyszkowem byłam zachwycona – całe dnie biegałam po parku w kostiumie kąpielowym. Od rana do wieczora pływaliśmy w rzece, graliśmy w siatkówkę, koszykówkę, piłkę nożną. Przed werandą naszego domu był duży klomb z kwiatami. Tatuś sam się nim zajmował – siadał na stołeczku i pielił – uwielbiał tę pracę. Na klombie pierwsze zakwitały narcyzy, później tulipany, róże. Wokół rosły niskie fiołki. Tatuś zrobił też przepiękną altankę ze szczepionych bzów, podwójnych, grubych, białych i fioletowych.

Za oficyną znajdował się ogród warzywny i sad. Wielką frajdą uczniów było zakradanie się na smaczne zielone ogórki lub pomidory do dyrektorskiego ogrodu, którego pilnował jakiś wujaszek. W głębi parku, w dolince był nieduży stawek. Zimą służył młodzieży jako ślizgawka, a wiosną do podglądania i płoszenia żab.

Rozbudowa Szkoły i Infrastruktura Sportowa 1932-1938

W parku, na boiskach sportowych – pełno młodzieży szlifującej formę w swoich dyscyplinach. Dlatego nie widać było młodzieży gimnazjalnej na mieście, bo większość miała zajęcia w parku.

Zimą saneczkarze „wyżywali się na zjazdach aleją w dół prawie do samej rzeki", a łyżwiarze na szkolnym lodowisku urządzonym na stawie, oświetlonym i z muzyką, o co dbał Dobrosław Rytel. Nic dziwnego, że w corocznych zawodach „Kuźnia Młodych", organizowanych przez Warszawskie Kuratorium Oświaty i Wychowania, wyszkowscy zawodnicy pokonywali reprezentantów nawet najlepszych warszawskich szkół, „Rejtana" czy „Mickiewicza".

Mundury Szkolne i Regulamin – Dyscyplina i Tradycja

Uczniów obowiązywało noszenie mundurków. Iza Szarogrdzka wspominała:

Z wielką dumą włożyłam na początku roku szkolnego granatowy mundurek z niebieskimi wypustkami na kołnierzu i mankietach, niebieską tarczę na rękawie oraz granatowy beret ze szkolnym znaczkiem. Czułam się wielce dumna i zaszczcona. Bo zaszczytem było nosić taki mundurek.

Radosław Rytel zapamiętał szczegóły:

Chłopcy nosili spodnie z lampasami i marynarki, a dziewczęta fartuchy z białymi kołnierzami. Uczniowie gimnazjum nosili błękitne lampasy na spodniach, błękitne otoki na czapkach (dziewczęta chodziły w beretach) i błękitne mankiety; uczniowie liceum błękit zamieniali na czerwień.

Wybitni Absolwenci i Kadra Pedagogiczna

Jerzy Różycki – Pogromca Enigmy

Dumą Gimnazjum jest jego absolwent z 1926 roku Jerzy Różycki, który przeszedł do historii jako jeden z trzech pogromców Enigmy, niemieckiej maszyny szyfrującej. Było to największe osiągnięcie wywiadowcze w dziejach II wojny światowej, które przyspieszyło ostateczne zwycięstwo nad faszyzmem.

Kadra Pedagogiczna

Z grona pedagogicznego Gimnazjum warto wymienić kilka wybitnych postaci:

• Jadwiga Falkowska – ucząc fizyki w Wyszkowie (1926-1927), była zarazem Naczelniczką Głównej Kwatery Żeńskiej ZHP. W lipcu 1928 roku została komendantką II Ogólnopolskiego Zlotu Harcerek w Rybienku Leśnym, którego gościem był prezydent RP Ignacy Mościcki.
• Stanisław Mościcki – z Gimnazjum związany w latach 1924-1929, wybitny działacz harcerstwa męskiego.
• Maria Byczyńska-Żywirska – w latach 1928-1933 uczyła plastyki i polskiego. Prowadziła też wtedy harcerstwo i badania etnograficzne w Puszczy Białej. Autorka monografii "Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura".

Wychowanie Patriotyczne i Pamięć o Bohaterach

Uczniowie byli wychowywani w duchu patriotycznym. Tym, którzy jako ochotnicy poszli na wojnę 1920 roku z bolszewikami i zginęli, poświęcono tablicę marmurową na ścianie Gimnazjum. Ich nazwiska – Jerzy Fusiecki, Rajmund Bosk, Jan Dudziec, Antoni Borzycki oraz Jan Domała – zostały wyryte złotymi literami.

Uroczystość odsłonięcia tablicy 28 listopada 1926 roku tak wspominał ówczesny gimnazjalista Władysław Dąbrowski:

Przebieg jej był taki: rano godzina 10.00 zebrały się wszystkie organizacje Wyszkowa pod Gimnazjum, skąd ruszono w uroczystym pochodzie ze sztandarami okrytymi krepą do kościoła. W kościele urządzono bardzo pięknie katafalk tonący wśród zieleni i świateł. Przy katafalku wystawiono przez cały czas trwania nabożeństwa wartę honorową z bronią, w skład warty weszli: uczniowie, harcerze, Sokoli, Straż i Strzelcy. Odbyło się uroczyste nabożeństwo żałobne z asystą celebrowane przez ks. Lutyńskiego. Chór Gimnazjalny męski wykonał: „W mogile ciemnej" i „Sędzio Wieczny". Ks. prefekt Mioduszewski powiedział z ambony bardzo piękne i wzruszające kazanie, następnie udano się do Gimnazjum, gdzie nastąpiło poświęcenie i odsłonięcie tablicy.

Koniec Szkoły – Wrzesień 1939

Tak zakończyła się dwudziestoletnia historia Gimnazjum Koedukacyjnego Towarzystwa Szkoły Średniej w Wyszkowie nad Bugiem – miejsca, które wykształciło setki młodych ludzi, w tym bohaterów II wojny światowej. Pałacyk zniknął z krajobrazu miasta, ale pamięć o szkole, nauczycielach i uczniach przetrwała w wspomnieniach i dokumentach.