Pułtusk – Historia i Rozwój Jednego z Najstarszych Miast Mazowsza
Pułtusk leży na północnym Mazowszu, przy szlaku Narwi. Miasto ma ponad 750 lat historii potwierdzonej dokumentami. Przejechałem przez to miejsce kilkukrotnie i za każdym razem zwracałem uwagę na jeden element – układ przestrzenny wyspy rzecznej, na której stoi stare miasto.To materiał oparty na faktach. Bez legendowej otoczki.
Historia Pułtuska to historia grodu biskupiego, walk, pożarów i odbudowy. Miasto przetrwało najazdy pruskie, litewskie, szwedzkie i napoleońskie. Dziś funkcjonuje jako ośrodek administracyjny i akademicki.
Początki Osadnictwa i Lokacja Miejska
Najstarsze ślady osadnictwa na wyspie narwiańskiej pochodzą z XII wieku. Druga osada funkcjonowała na terenie obecnego Starego Miasta. Dokładnie tam, gdzie dziś stoi rynek.Budowę grodu na południowo-wschodnim krańcu wyspy rozpoczęto około 1232 roku. Gród niszczono wielokrotnie podczas najazdów pruskich, jaćwińskich i litewskich. W 1368 roku Litwini spalili go całkowicie.
Pierwsza Lokacja Miejska
Prawa miejskie Pułtusk uzyskał prawdopodobnie w 1257 roku od księcia mazowieckiego Ziemowita. To czyni go jednym z najstarszych miast Mazowsza. Od XII wieku aż do 1796 roku pozostawał pod jurysdykcją biskupów płockich.
Miasto na wyspie lokował w 1339 roku biskup Klemens Pierzchała. Ta druga lokacja nastąpiła po zniszczeniach z 1338 roku, kiedy książę Gedymin najechał i spalił miasto. Nadano wtedy prawo chełmińskie.
Osada przy Ujściu Rzeki
Osada powstała zgodnie z praktyką budowania osad plemiennych u ujścia dopływu do rzeki głównej. Ten sposób rozmieszczenia chronił przed nagłymi napadami. Dwie rzeki – Narew i Pełta – tworzyły naturalną obronę.
W źródłach historycznych miasto występuje pod różnymi nazwami: Peltovsk, Poltovsk, Polthowsko, Polthowia. Wszystkie pochodzą od nazwy rzeki.
Legenda o Powstaniu Nazwy Miasta
Legenda głosi: dawno temu nad rzeką Pełtą, zwaną niegdyś Poltawia lub Peltavia, wznosiła się niewielka osada zwana Tuskiem. Miała charakter bardziej handlowy niż strategiczny. Przechodziły przez nią szlaki handlowe.Osadnicy żyli spokojnie do tragicznego wypadku. Pewnej nocy nad osadą zawisły ciemne chmury i rozpętała się burza. Piorun uderzył w jedną z drewnianych chat. Ta stanęła w płomieniach. Od niej zaczęły płonąć kolejne.
Po ugaszeniu straszliwego pożaru została tylko połowa osady. Od tej pory nazwano ją Pułtuskiem.
To legenda. Rzeczywistość była prostsza – nazwa pochodzi od rzeki Pełty.
Budowa Grodu i Zamku Biskupiego
Na miejscu zniszczonego grodu w XIV wieku wzniesiono murowany Mały Dom. Była to pierwsza murowana budowla obronna w tym miejscu. Rozbudowę zamku kontynuowali kolejni biskupi: Rafał Leszczyński, Andrzej Krzycki, Andrzej Noskowski.Fortyfikacje Miejskie
Pułtusk był trzecim po Warszawie i Płocku miastem na Mazowszu z murowanymi fortyfikacjami. Budowę murów obronnych rozpoczęto w 1508 roku. To inwestycja, która zmieniła obraz miasta.
Mury otaczały całe stare miasto. Dziś zachowały się tylko fragmenty przy zamku.
Zamek jako Siedziba Biskupów
Od XII wieku aż do 1796 roku Pułtusk pozostawał pod zarządem biskupów płockich. Zamek był ich główną rezydencją na północnym Mazowszu. Stąd zarządzali rozległymi dobrami kościelnymi.
W zamku przechowywano dokumenty, skarb biskupi i relikwie. Funkcjonowała tam także administracja dóbr biskupich.
Rozwój Gospodarczy w XV-XVI Wieku
W połowie XV wieku w mieście wybudowano kolegiatę. W XVI wieku powstały kolejne kościoły, szpital, łaźnia miejska, apteki i przytułki dla ubogich. To okres intensywnego rozwoju infrastruktury miejskiej.Produkcja Rzemieślnicza i Handel
W XV-XVI wieku Pułtusk stał się ważnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej i eksportu zboża. Był to możliwy dzięki położeniu nad rzeką Narwią. Rzeka stanowiła główny szlak transportowy do Gdańska.
Z Pułtuska spławiano zboże z całego północnego Mazowsza. Barki płynęły Narwią do Wisły, potem do Gdańska. Stamtąd zboże trafiało na rynki europejskie.
W mieście działały cechy: sukienników, kowali, garncarzy, piekarzy, rzeźników. Rzemiosło miejskie obsługiwało potrzeby lokalnego rynku i okolic.
Pozycja Gospodarcza Miasta
Pomyślny rozwój gospodarczy sprzyjał rozwojowi szkolnictwa oraz życia kulturowego. Bogactwo miasta pozwalało finansować inwestycje w edukację i kulturę.
Główny urząd miejski zarządzał handlem i cechami. System był typowy dla miast mazowieckich tego okresu.
Ośrodek Kultury i Szkolnictwa
W pułtuskiej kolegiacie przechowywano najstarszy zachowany do naszych czasów relikt średniowiecznej sztuki rękopiśmienniczej z XI wieku – tzw. Złoty Kodeks Pułtuski. To manuskrypt o ogromnej wartości historycznej.Pierwsza Drukarnia na Mazowszu
W 1530 roku działała w Pułtusku pierwsza na Mazowszu drukarnia. Wydawała książki religijne, podręczniki i dokumenty urzędowe. Większość produkcji stanowiły druki w języku łacińskim.
Drukarnia funkcjonowała do końca XVI wieku. W 1879 roku uruchomiono kolejną drukarnię miejską.
Kolegium Jezuickie
W 1565 roku biskup Andrzej Noskowski sprowadził do Pułtuska jezuitów. W 1566 roku jezuici powołali kolegium. Od połowy XVI wieku przy jezuickiej szkole działał pierwszy w Rzeczypospolitej teatr publiczny.
Tradycję szkolnictwa pułtuskiego kształtowali sławni nauczyciele: ks. Piotr Skarga i Jakub Wujek. Uczyli tu także późniejsi dostojnicy państwowi i kościelni.
Wśród uczniów byli: Jerzy Ossoliński – kanclerz koronny, Andrzej Batory – kardynał, Maciej Kazimierz Sarbiewski – poeta łaciński.
Seminarium Nauczycielskie
W 1571 roku powstało pierwsze w Polsce Seminarium Nauczycielskie prowadzone przez jezuitów. Pracę rozpoczął ks. Piotr Skarga. To była instytucja kształcąca nauczycieli dla szkół jezuickich w całej Polsce.
W 1781 roku szkołę przejęli benedyktyni po kasacie zakonu jezuitów. Szkoła podstawowa w tym mieście ma wielowiekową tradycję.
Wiktor Gomulicki i Wspomnienia ze Szkoły
Wiktor Gomulicki – poeta i pisarz – był uczniem pułtuskiej szkoły. Napisał „Wspomnienia niebieskiego mundurka", w której barwnie opisał młodzieńcze lata spędzone w szkole podstawowa w Pułtusku.To jedno z najważniejszych świadectw życia szkolnego w XIX wieku na Mazowszu.
Okres Wojen XVII Wieku
Wiek XVII to okres wojen i powolnego upadku Rzeczypospolitej. Żadna wojna, która przetaczała się przez ziemie Mazowsza – czy to z północy na południe, czy ze wschodu na zachód – nie omijała Pułtuska.Potop Szwedzki
Upadek miasta w drugiej połowie XVII wieku spowodowany był głównie wydarzeniami potopu szwedzkiego. Wojska szwedzkie dwukrotnie zajmowały miasto. Za każdym razem następowały grabieże i pożary.
W 1653 roku zaraza dziesiątkowała mieszkańców. Miasto wyludniło się.
Wielka Wojna Północna
Na początku XVIII wieku nastąpiła kolejna fala zniszczeń podczas wielkiej wojny północnej. W maju 1703 roku miasto stało się miejscem wielkiej bitwy między wojskami saskimi a armią szwedzką Karola XII.
Bitwa zakończyła się zwycięstwem Szwedów. Miasto ponownie zostało splądrowane.
Skutki Wojen
Ciągłe wojny spowodowały znaczny spadek liczby mieszkańców. Handel zamarł. Wiele budynków leżało w ruinie. Miasto potrzebowało dziesiątków lat, by się podnieść.
Epoka Napoleońska i Bitwa pod Pułtuskiem
W 1806 roku przybył do Pułtuska cesarz Francuzów – Napoleon Bonaparte. Na przedpolach miasta została stoczona bitwa między wojskami napoleońskimi a armią carską.Bitwa 26 Grudnia 1806 Roku
Walka zakończyła się wycofaniem wojsk rosyjskich za Narew. Straty były ogromne po obu stronach. Francuzi stracili około 8 tysięcy żołnierzy, Rosjanie podobną liczbę.
O tym, że dla Francuzów walki te były bardzo ważne, świadczy fakt umieszczenia nazwy Pułtusk na Łuku Triumfalnym w Paryżu. To jeden z nielicznych polskich toponimów wyryty na tym pomniku.
Druga Wizyta Napoleona
W 1812 roku Napoleon po raz drugi przybył do Pułtuska. Tym razem w drodze na Moskwę. Miasto służyło jako punkt zborny dla wojsk Grande Armée.
Po klęsce kampanii rosyjskiej przez Pułtusk przeszły resztki armii napoleońskiej wracającej na zachód.
Panowanie Pruskie i Rosyjskie
W 1794 roku miasto przeszło pod panowanie pruskie po III rozbiorze Polski. Trwało to do 1807 roku, kiedy powstało Księstwo Warszawskie.Wielki Pożar 1875 Roku
W 1875 roku wielki pożar strawił 2/3 zabudowy miejskiej. To była katastrofa dla miasta. Spłonęły setki budynków mieszkalnych, warsztaty rzemieślnicze, sklepy.
Odbudowa trwała wiele lat. Większość budynków na Rynku pochodzi właśnie z tego okresu – z lat 1875-1900.
Powstanie Styczniowe
Po wybuchu powstania styczniowego w 1863 roku Pułtusk zajęli Rosjanie. W mieście stacjonował garnizon rosyjski. Wprowadzono represje wobec mieszkańców wspierających powstańców.
Wiele rodzin straciło majątek. Część mieszkańców wywieziono w głąb Rosji.
Modernizacja w XIX Wieku
W 1818 roku poszerzono trakt prowadzony z Petersburga przez Pułtusk do Warszawy. To poprawiło komunikację i ożywiło handel.
W 1880 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna. W 1887 roku miasto nawiedziła wielka powódź – woda zalała znaczną część miasta.
Walki w 1920 Roku
W 1920 roku o miasto została stoczona kolejna krwawa walka. 15 Pułk Piechoty „Wilki" wyzwolił miasto od bolszewickiej Rosji podczas wojny polsko-bolszewickiej.Walki były ciężkie. Miasto przechodziło z rąk do rąk. Ostatecznie Polacy utrzymali Pułtusk i odbili napór sowiecki.
Lata II Rzeczypospolitej
W latach II Rzeczypospolitej Pułtusk był miastem garnizonowym. Stacjonował tu 13 Pułk Piechoty. Wojsko stanowiło istotną część życia gospodarczego miasta.Rozwój Infrastruktury Miejskiej
W 1921 roku wybudowano budynek miejskiego Domu Kultury. W 1925 roku otwarto w nim kino. To była pierwsza sala kinowa w mieście.
W 1929 roku powstała Biblioteka Miejska. Gmina zainwestowała w rozwój instytucji kulturalnych.
W 1930 roku miasto liczyło 4408 mieszkańców. Główny urząd statystyczny odnotował wzrost po trudnych latach wojennych.
II Wojna Światowa i Zniszczenia
7 września 1939 roku do miasta wkroczyły wojska Wehrmachtu. Toczyły się ciężkie walki. Obrońcy bronili się do wyczerpania amunicji.Okupacja Niemiecka
8 października 1939 roku miasto włączono do Rzeszy. Pułtusk nazwano Ostenburg. Wprowadzono niemiecki zarząd miejski.
Ludność polska podlegała represjom. Wielu mieszkańców wywieziono na roboty do Niemiec. Część wysłano do obozów koncentracyjnych.
Wyzwolenie i Skala Zniszczeń
16 stycznia 1945 roku miasto zostało wyzwolone przez wojska II Frontu Białoruskiego. Walki były intensywne. Niemcy bronili przeprawy przez Narew.
Wynikiem walk były ogromne zniszczenia, które wyniosły około 85%. Większość budynków mieszkalnych leżała w gruzach. Zniszczono mosty, infrastrukturę, zakłady przemysłowe.
Lata Powojenne – Odbudowa Miasta
Lata powojenne to czas intensywnej odbudowy miasta. Powstało w tym okresie kilka nowych osiedli mieszkaniowych i instytucji kulturalnych.Nowa Infrastruktura
W latach 1950-54 wybudowano nowy ratusz. W 1958 roku miasto nawiedziła wielka powódź – woda na Rynku dochodziła do 110 cm.
W 1968 roku oddano do użytku most dla pieszych z Popław do Pułtuska. Poprawiło to komunikację między częściami miasta podzielonymi Narwią.
Instytucje Kulturalne
W 1961 roku powstało Towarzystwo Kulturalne Ziemi Pułtuskiej. W 1964 roku utworzono Muzeum Regionalne z siedzibą w wieży ratuszowej.
W 1973 roku powstał w mieście oddział Archiwum Państwowego m.st. Warszawy. Zgromadził dokumenty dotyczące historii północnego Mazowsza.
W 1979 roku miasto nawiedziła kolejna wielka powódź. Zniszczenia były znaczne.
Dom Polonii – Centrum Polonijne
Ważnym wydarzeniem dla miasta było przekazanie pułtuskiego zamku na siedzibę Domu Polonii. Uroczyste otwarcie nastąpiło w 1989 roku z udziałem marszałka Sejmu Mikołaja Kozakiewicza.Funkcja Centrum Polonijnego
Dom Polonii jest centrum polonijnym obsługującym Polaków z zagranicy. Organizowane są tu spotkania, konferencje, warsztaty dla Polonii.
W Domu Polonii działa muzeum, sala konferencyjna, pokoje gościnne. To ważna placówka w kontaktach z Polonią światową.
W 1990 roku odbył się w Pułtusku I Mazowiecki Kongres Młodych pod patronatem Domu Polonii.
Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora
W 1994 roku z inicjatywy profesorów Uniwersytetu Warszawskiego i Polskiej Akademii Nauk została utworzona Wyższa Szkoła Humanistyczna. Podpisano wtedy akt notarialny w sprawie założenia uczelni.Przekształcenia Uczelni
W latach późniejszych szkołę przekształcono w Akademię Humanistyczną im. Aleksandra Gieysztora. Od 1 października 2019 nosi nazwę Akademia im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku Filia Akademii Finansów i Biznesu Vistula.
Uczelnia kształci studentów w zakresie nauk humanistycznych, społecznych i ekonomicznych. Jest ważnym ośrodkiem akademickim północnego Mazowsza.
Rozwój Szkolnictwa
Tradycja szkolnictwa pułtuskiego trwa nieprzerwanie od XVI wieku. Szkoła podstawowa działa tu od czasów jezuickich. Współczesna oferta edukacyjna obejmuje wszystkie poziomy – od przedszkoli po uczelnie wyższe.
W ostatnich latach samorząd modernizuje i rozbudowuje szkół. Gmina inwestuje w infrastrukturę oświatową.
Pułtusk Współczesny – Funkcje Miasta
Pułtusk spełnia funkcje ośrodka administracji. Tradycyjnie od wieków związany jest ze szkolnictwem i Polonią. Jest ważnym ośrodkiem usługowym obsługującym mieszkańców gminy i powiatu.Instytucje i Usługi
W mieście działają placówki kultury, ochrony zdrowia, opieki społecznej i sądownictwa. Główny urząd gminy obsługuje mieszkańców w sprawach administracyjnych.
W ostatnich latach powstało wiele małych i średnich firm. Rozwija się sektor usług, handel i drobna wytwórczość.
Inwestycje w Infrastrukturę
Dużą wagę przywiązuje się do remontu dróg i wyglądu ulic. Samorząd stara się również modernizować szkoły.
W 1998 roku oddano do użytku miejską oczyszczalnię ścieków. To poprawiło stan środowiska naturalnego w okolicy.
Patronat Św. Mateusza
W 1998 roku ustanowiono Św. Mateusza Patronem Miasta. W 1842 roku założono cmentarz prawosławny, obecnie cmentarz parafii św. Mateusza.
Współpraca z Miastami Siostrzanymi
Władze miasta Pułtusk dostrzegają ogromne znaczenie kontaktów międzynarodowych i pragną rozwijać przyjazne stosunki z innymi państwami.Miasta Partnerskie
Pułtusk nawiązał współpracę z miastami siostrzanymi:
- New Britain (Stany Zjednoczone)
- Senica (Słowacja)
- Montmorency (Francja)
- Szerencs (Węgry)
- Ganderkesee (Niemcy)
Formy Współpracy
Władze zobowiązały się do popierania inicjatyw przedsiębiorstw, wymiany doświadczeń szkół oraz instytucji kulturalnych.
Kontakty zagraniczne są także rozwijane dzięki działalności Akademii Humanistycznej i Domu Polonii, który jest centrum polonijnym.
Odkrycia Archeologiczne i Relikty
W 1994 roku w pułtuskiej Kolegiacie odkryto renesansowe freski. To było jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych w mieście w ostatnich dziesięcioleciach.Relikty Historyczne
W 1993 roku odsłonięto w Bazylice tablicę upamiętniającą ofiary terroru stalinowskiego. W 2000 roku odbył się w Pułtusku II Diecezjalny Kongres Misyjny Dzieci, który zgromadził około 8 tysięcy dzieci.
W Kościele Św. Krzyża w 1989 roku odsłonięto tablicę poświęconą ofiarom Katynia.
Rozwój Stowarzyszeń i Organizacji
W 1986 roku utworzono w Pułtusku Stację Naukową Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych i oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego.Działalność tych instytucji wspiera badania nad historią i kulturą północnego Mazowsza. Organizowane są wykłady, konferencje, publikacje naukowe.
Odznaczenia Miasta
W 1985 roku miasto odznaczono Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. To wyróżnienie za wkład w rozwój kultury i edukacji w związku z wielowiekową tradycją szkolnictwa.
Chronologia Najważniejszych Wydarzeń
Średniowiecze i Renesans
- 1227 – miasto wymienione w przywileju księcia Konrada Mazowieckiego
- 1257 – pierwsza lokacja miasta
- 1338 – zniszczenie miasta podczas najazdu księcia Gedymina
- 1339 – odbudowa miasta i nadanie mu prawa chełmińskiego
- 1445 – początek budowy kościoła kolegiackiego
- 1508 – rozpoczęcie budowy murów obronnych
- 1566 – otwarcie kolegium prowadzonego przez jezuitów
- 1571 – powstanie pierwszego w Polsce Seminarium Nauczycielskiego prowadzonego przez jezuitów
Epoka Nowożytna
- 1653 – zaraza w mieście
- 1714 – powódź, wylew Narwi
- 1781 – zamknięcie kolegium jezuickiego
- 1782 – pożar kolegiaty
- 1794 – miasto przechodzi pod panowanie pruskie
- 1803 – plan przebudowy miasta i przeniesienie cmentarza
- 1806 – wojska napoleońskie zajęły miasto
- 1818 – poszerzenie traktu prowadzonego z Petersburga przez Pułtusk do Warszawy
Wiek XIX
- 1825 – rozebranie starego i wybudowanie nowego kolegium jezuickiego
- 1830 – miasto liczyło 4408 mieszkańców
- 1842 – założenie cmentarza prawosławnego
- 1875 – wielki pożar, spalenie 2/3 zabudowy miejskiej
- 1879 – uruchomienie drukarni
- 1880 – powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej
- 1887 – powódź w mieście
Wiek XX i Współczesność
- 1920 – 15 Pułk Piechoty „Wilki" wyzwolił miasto od bolszewickiej Rosji
- 1921 – budowa budynku miejskiego Domu Kultury
- 1929 – powstanie Biblioteki Miejskiej
- 1939 – wkroczenie wojsk Wehrmachtu
- 1945 – wyzwolenie przez wojska II Frontu Białoruskiego
- 1950-54 – budowa nowego ratusza
- 1958 – powódź, woda na Rynku dochodziła do 110 cm
- 1994 – założenie Wyższej Szkoły Humanistycznej
Lokalizacja Pułtuska na Mapie
Pułtusk położony jest w północnej części województwa mazowieckiego, nad rzeką Narwią. Odległość od Warszawy wynosi około 60 km w kierunku północnym.
Pułtusk na mapie – położenie nad Narwią w północnej części Mazowsza
Podsumowanie Historii Pułtuska
Pułtusk to jedno z najstarszych miast Mazowsza z ponad 750-letnią udokumentowaną historią. Prawa miejskie uzyskał w 1257 roku. Od XII wieku do końca XVIII wieku pozostawał pod zarządem biskupów płockich.
Miasto przetrwało liczne najazdy, wojny i kataklizmy. W XV-XVI wieku był ważnym ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym i edukacyjnym. Działała tu pierwsza na Mazowszu drukarnia, pierwszy teatr publiczny w Rzeczypospolitej, kolegium jezuickie kształcące elity państwowe i kościelne.
Wiek XVII i XVIII to okres upadku spowodowany wojnami – potopu szwedzkiego, wielkiej wojny północnej. Epoka napoleońska przyniosła kolejne zniszczenia, ale także uhonorowanie – nazwa Pułtusk znalazła się na Łuku Triumfalnym w Paryżu.
XIX wiek to panowanie pruskie i rosyjskie, wielki pożar 1875 roku, powstanie styczniowe. Wiek XX przyniósł walkę o niepodległość w 1920 roku, okres międzywojenny z garnizonem 13 Pułku Piechoty, straszliwe zniszczenia II wojny światowej wynoszące 85% zabudowy.
Lata powojenne to odbudowa, powstanie nowych osiedli, Dom Polonii w zabytkowym zamku, utworzenie Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora. Współcześnie Pułtusk jest ważnym ośrodkiem administracyjnym, edukacyjnym i kulturalnym północnego Mazowsza.
Tradycja szkolnictwa trwa nieprzerwanie od XVI wieku. Miasto współpracuje z partnerami zagranicznymi, rozwija kontakty międzynarodowe.
To miejsce o bogatej historii, które warto poznać – nie tylko z książek, ale przede wszystkim na miejscu.
