Gady w polskich lasach: co naprawdę widzisz na ścieżce?
Sierpień pachnie żywicą, wilgotną ściółką i pierwszymi grzybami. Ruszam wtedy na długie przejazdy oraz spacery po leśnych drogach. Czasem spomiędzy traw albo nagrzanych słońcem kamieni wyłania się długie, pełzające zwierzę. Pierwsza myśl zwykle brzmi: „Żmija!”.
W większości przypadków nie jest to jednak jedyny jadowity wąż występujący w Polsce. Bardzo często nie jest to nawet wąż. Na własnej trasie nieraz widziałem padalca, zaskrońca i jaszczurki, które znikały szybciej, niż zdążyłem sięgnąć po aparat.
Jak rozpoznać gady w polskich lasach bez podchodzenia?
Rozpoznawanie zaczyna się od dystansu. Nie trzeba dotykać zwierzęcia ani zaglądać mu w oczy. Wystarczy ocenić miejsce, sposób poruszania się, kształt ciała i ubarwienie.
Węże mają zwykle wydłużone ciało bez widocznych kończyn. Ich oczy nie mają ruchomych powiek. Jaszczurki bywają krótsze, lecz padalec jest wyjątkiem. Ma kształt węża, choć należy do rodziny jaszczurek.
Najważniejsze: nie oceniaj gatunku tylko po długości. Ciemne ubarwienie nie zawsze oznacza żmiję, a duża długość nie świadczy o zagrożeniu.
Niejadowite gatunki: padalec, zaskroniec i gniewosz
Padalec zwyczajny to jaszczurka bez nóg
Padalec zwyczajny jest często mylony z małym wężem. W rzeczywistości to beznoga jaszczurka. Ma ruchome powieki, potrafi mrugać i posiada widoczne otwory uszne. To cechy, których u węży nie zobaczymy.
Jego ciało jest gładkie i walcowate. Padalec może odrzucić ogon, gdy zostanie zaatakowany. Taki ogon odciąga uwagę napastnika i daje zwierzęciu szansę ucieczki. Jest całkowicie niegroźny dla człowieka. Zjada głównie ślimaki, dżdżownice oraz inne drobne bezkręgowce.
Zaskroniec zwyczajny lubi wodę
Zaskroniec zwyczajny to smukły, niejadowity wąż. Najłatwiej rozpoznać go po dwóch jasnych, często żółtych plamach tuż za głową. Zdarza się, że plamy są mniej wyraźne, dlatego nie warto opierać oceny na jednym szczególe.
Zaskroniec świetnie pływa. Spotykam go najczęściej przy jeziorach, stawach, rzekach i podmokłych fragmentach lasów. Gdy czuje zagrożenie, zwykle ucieka do wody. Jeśli droga jest zamknięta, czasem udaje martwego. To skuteczna, choć zaskakująca metoda obrony.
Gniewosz plamisty jest rzadką ciekawostką
Gniewosz plamisty występuje znacznie rzadziej niż zaskroniec. Jego ubarwienie i układ plam mogą przypominać żmiję. Gniewosz jest jednak całkowicie niejadowity i objęty ścisłą ochroną.
Spotkanie tego gatunku należy potraktować jako przyrodniczą ciekawostkę. Nie wolno go łapać, przenosić ani zaganiać w stronę aparatu. Najlepsza obserwacja to ta, która nie zmienia zachowania zwierzęcia.
Rzadkie gady naszego kraju: wąż Eskulapa i żółw błotny
Wąż Eskulapa imponuje długością
Wąż Eskulapa jest największym z krajowych węży. Jego długość może sięgać nawet dwóch metrów. W naszym kraju występuje niezwykle rzadko, tylko w nielicznych regionach południowo-wschodniej części kraju. Mimo rozmiaru nie stanowi zagrożenia dla człowieka.
To gatunek, którego nie należy szukać na siłę. Jeśli pojawi się przy drodze lub skraju lasu, trzeba odsunąć się i pozwolić mu odejść. Rzadkie gatunki są częścią przyrody, a nie atrakcją do przenoszenia.
Żółw błotny potrzebuje spokojnych mokradeł
Żółw błotny jest jednym z najbardziej skrytych gadów w Polsce. Związany jest z czystymi wodami, starorzeczami, bagnami i spokojnymi rozlewiskami. W lasach można go spotkać przy odpowiednim środowisku, lecz obserwacja nie jest częsta.
Żółw nie powinien być zabierany z brzegu. Nawet pozornie samotny osobnik może wracać do miejsca żerowania albo rozmnażania. Ochrona siedliska ma większe znaczenie niż bliskie zdjęcie.
Żmija zygzakowata: jedyny jadowity wąż w Polsce
Żmija zygzakowata jest jedynym jadowitym gatunkiem węża w naszym kraju. Najczęściej kojarzymy ją z ciemnym zygzakiem biegnącym przez środek grzbietu. To przydatna wskazówka, ale nie pewny test.
Nie wszystkie żmije wyglądają tak samo. Spotyka się osobniki niemal całkowicie czarne. U takich zwierząt wzór może być słabo widoczny albo niewidoczny. Dlatego nie podchodź bliżej tylko po to, aby potwierdzić gatunek.
Żmija nie poluje na człowieka i nie atakuje bez powodu. Jest płochliwa. Najpierw próbuje uniknąć spotkania. Do ukąszenia dochodzi najczęściej po przypadkowym nadepnięciu, przyciśnięciu albo odcięciu drogi ucieczki.
Podczas grzybobrania patrz pod nogi. Zachowaj uwagę przy schylaniu się po grzyby i przekraczaniu powalonych pni. Nie wkładaj dłoni pod kamienie, gałęzie ani sterty liści.
Co zrobić, gdy na ścieżce pojawi się gad?
Najważniejsza zasada jest prosta: zachowaj spokój. Zatrzymaj się i daj zwierzęciu przestrzeń. Większość spotkań kończy się tym, że gad sam znika w trawie, wodzie albo ściółce.
- Stań w bezpiecznej odległości i nie wykonuj gwałtownych ruchów.
- Nie dotykaj zwierzęcia, nie przenoś go i nie przepędzaj kijem.
- Omiń gada szerokim łukiem, jeśli masz taką możliwość.
- Nie blokuj mu drogi do kryjówki, wody ani roślinności.
- Po ukąszeniu ogranicz ruch, zadzwoń pod 112 i stosuj się do poleceń ratowników.
Dlaczego gady są ważne dla lasu?
Gady są częścią delikatnej układanki, dzięki której las zachowuje naturalną równowagę. Padalec ogranicza liczbę ślimaków i dżdżownic. Węże wpływają na liczebność drobnych gryzoni, żab oraz innych małych zwierząt.
Jednocześnie gady są pokarmem dla ptaków drapieżnych, bocianów i ssaków. Ich obecność mówi sporo o stanie środowiska. Tam, gdzie zachowały się kryjówki, mokradła, nasłonecznione polany i spokojne brzegi wód, łatwiej utrzymują się różne gatunki.
W Polsce spotykamy także jaszczurkę zwinkę, jaszczurkę żyworodną i jaszczurkę zieloną. Nie każdy gatunek występuje w każdym regionie. Część wybiera suche skraje lasów, inne jaszczurki potrzebują wilgotnej ściółki. Żółw błotny wymaga jeszcze bardziej specyficznych miejsc.
Podsumowanie: obserwuj, nie przeszkadzaj
Gady w polskich lasach nie są jedną grupą podobnych zwierząt. Padalec zwyczajny to beznoga jaszczurka. Zaskroniec zwyczajny jest niejadowitym wężem związanym z wodą. Gniewosz plamisty należy do rzadkich i chronionych gatunków. Wąż Eskulapa może osiągać dużą długość, lecz nie jest groźny dla człowieka.
Żmija zygzakowata pozostaje jedynym jadowitym wężem w Polsce. Nie szuka jednak kontaktu z ludźmi. Najlepszą ochroną jest dystans, patrzenie pod nogi i spokojne ominięcie zwierzęcia.
Podczas kolejnego spaceru nie każdy długi, pełzający mieszkaniec lasu będzie groźną żmiją. Czasem zobaczysz spokojnego zaskrońca wracającego do wody. Czasem padalec wygrzeje się na skraju ścieżki. A czasem rzadki gniewosz plamisty stanie się prawdziwym powodem do radości dla przyrodnika.
