Z Ornitologicznej Stolicy Mazowsza

Błotniak zbożowy to jeden z najrzadszych ptaków drapieżnych w naszym kraju, który po latach nieobecności powraca na otwarte tereny podmokłe. Rozległe Pulwy, rozciągające się malowniczo między Rząśnikiem a Długosiodłem, stanowią dla tego gatunku oraz innych wędrownych drapieżników niezastąpioną ostoję podczas jesiennych przelotów.

Choć największym skarbem tutejszych łąk pozostaje kulik wielki, o którym opowiemy szerzej wiosną po jego powrocie z zimowisk, to właśnie jesień należy na Pulwach do ptaków szponiastych. Obok osiadłych bielików, myszołowów czy gniazdujących latem błotniaków stawowych i łąkowych, zatrzymują się tutaj na odpoczynek wędrowcy przemierzający kontynent.

Błotniak zbożowy i gniazdo, które zmieniło dokument

Kiedy w 2020 roku ornitolodzy finalizowali prace nad Czerwoną Listą Ptaków Polski, los lęgowej populacji tego drapieżnika wydawał się ostatecznie przesądzony. Z powodu braku jakichkolwiek potwierdzonych lęgów przez ponad dwie dekady planowano nadać mu status gatunku wymarłego regionalnie na obszarze Polski.

W tym samym 2020 roku środowisko badaczy obiegła jednak elektryzująca wiadomość o odnalezieniu aktywnego lęgu na ziemi. Odkrycie wymusiło natychmiastową korektę przygotowywanej publikacji i zmianę kwalifikacji z wymarłego na krytycznie zagrożony. Kolejne udane wyprowadzenie młodych odnotowano jeszcze rok lub dwa lata później, choć z perspektywy ornitologicznej są to wciąż zjawiska efemeryczne.

Obecna Czerwona Lista klasyfikuje 47 gatunków krajowej awifauny jako zagrożone wyginięciem, z czego aż 12 uznano za krytycznie zagrożone, a dalsze 14 za bliskie zagrożenia. Kryzys dotyka w pierwszej kolejności mieszkańców mokradeł, bagien oraz tradycyjnego krajobrazu rolniczego. Nasz bohater łączy oba te środowiska, przez co dotykają go zmiany siedliskowe w podwójnym stopniu.

Presja melioracyjna i osuszanie wilgotnych łąk zepchnęły na krawędź przetrwania także innych wyspecjalizowanych łowców. W podobnie dramatycznej sytuacji znajduje się ciepłolubny gadożer oraz orlik grubodzioby, których liczebność w granicach Polski jest skrajnie niska.

Słyszę cię myszko: niezwykłe zmysły i technika łowiecka

Błotniaki wyróżniają się w świecie ptaków szponiastych niezwykle smukłą, lekką sylwetką o stosunkowo dużej powierzchni nośnej skrzydeł. Ta ażurowa konstrukcja ciała wyklucza polowanie na grubszego zwierza, dlatego opowieści o porywaniu dorosłych zajęcy należy włożyć między bajki.

Nawet sforsowanie oporu sporego karczownika wymaga od drapieżnika sporego wysiłku i zręczności. Podstawę jadłospisu tworzą drobne gryzonie polne, płazy, większe owady oraz małe ryby wybierane z nadrzecznych mielizn. Ptak zazwyczaj opada tuż obok uciekającej ofiary, po czym sprawnie dogania ją pieszo na ziemi, chwytając silnymi, długimi szponami.

Błotniaki wykazują także skłonność do odbierania zdobyczy innym skrzydlatym myśliwym. Gdy celem ataku staje się większy i silniejszy drapieżnik, natrętne nękanie w powietrzu określa się mianem biologicznego molestowania. Z kolei odbieranie pożywienia słabszym i mniejszym ptakom nosi nazwę kleptopasożytnictwa, co stanowi naturalną strategię przetrwania w trudnych warunkach migracji.

Prawdziwym sekretem sukcesu tych ptaków pozostaje zmysł słuchu, rozwinięty znacznie bardziej niż u jastrzębi czy sokołów. Pióra wokół głowy układają się w miniaturowe szlary, działające dokładnie tak samo jak talerze anten satelitarnych ogniskujące fale dźwiękowe prosto do otworów usznych.

Z rodziną najlepiej wychodzi się na zdjęciu: cztery błotniaki

Na terytorium Polski stwierdzono występowanie czterech przedstawicieli rodzaju Circus, różniących się wymaganiami siedliskowymi oraz statusem lęgowym. Mazowieckie Pulwy stanowią jedno z nielicznych miejsc, gdzie w sprzyjających okolicznościach można zaobserwować wszystkich tych krewniaków.

Błotniak stawowy radzi sobie w kraju stosunkowo stabilnie, gniazdując w pasach trzcinowisk wokół zbiorników wodnych i podmokłych łąk. Otrzymał on ochronę na poziomie wspólnotowym w całej Unii Europejskiej, stając się jednym z filarów wyznaczania obszarów Natura 2000. Z kolei błotniak łąkowy, sklasyfikowany w kategorii VU jako gatunek narażony, wymaga bezpośredniego wsparcia ze strony człowieka z powodu masowego przenoszenia lęgów w uprawy zbóż.

Czwarty z krewniaków, wschodni błotniak stepowy, pojawia się na ziemiach polskich podczas przelotów oraz zimowania. Jego niedawna obecność na Pulwach wywołała ogromne poruszenie wśród pasjonatów ornitologii, którzy zjechali na łąki z długimi obiektywami, dokumentując całe bogactwo błotniaczej rodziny.

• Błotniak stawowy – najliczniejszy przedstawiciel grupy, zasiedlający szuwary i chroniony w sieci Natura 2000.
• Błotniak łąkowy – gatunek narażony na wyginięcie, którego lęgi na polach uprawnych aktywnie ratuje Towarzystwo Przyrodnicze Bocian.
• Błotniak zbożowy – skrajnie rzadki ptak lęgowy o statusie krytycznie zagrożonego, widywany regularnie na jesiennych przelotach.
• Błotniak stepowy – rzadki gość ze wschodu, którego pojawienie się na Pulwach stanowi wielkie święto dla obserwatorów ptaków.

Skrzydlaci sprzymierzeńcy rolnika pod ustawową ochroną

Wszystkie ptaki szponiaste w Polsce podlegają bezwzględnej ochronie gatunkowej, co nakłada na nas obowiązek poszanowania ich naturalnych siedlisk. Nie wolno płoszyć drapieżników na lęgowiskach, niszczyć gniazd ukrytych w roślinności ani traktować tych ptaków jako konkurentów czy szkodników polnej zwierzyny.

Współczesna ekologia jednoznacznie dowodzi, że drapieżniki pełnią kluczową rolę w utrzymaniu równowagi biologicznej na polach i łąkach. Ograniczając masowe pojawy norników i myszy, stają się bezpośrednimi sprzymierzeńcami rolników w ochronie plonów. Przełomowe spojrzenie na tę kwestię zapoczątkował polski przyrodnik Władysław Taczanowski, który już w 1860 roku opublikował pionierskie dzieło biorące ptaki drapieżne w obronę.

Ochrona dziedzictwa przyrodniczego mazowieckich Pulw

Zachowanie unikalnych torfowisk i wilgotnych pastwisk między Rząśnikiem a Długosiodłem decyduje o przetrwaniu ginącej awifauny całego regionu. Odpowiedzialna obserwacja przyrody oraz wspieranie czynnej ochrony siedlisk pozwalają zachować to bogactwo dla kolejnych pokoleń.

Konrad Malec

Ekodoradca z Rząśnika