Historia Puszczy Białej: Od Paleolitu do Współczesności

Puszcza Biała to region o wielowiekowej historii sięgającej schyłku epoki lodowcowej. Obszar ten przez tysiąclecia kształtował ludzi, którzy osiedlali się w gęstych lasach między Narwią a Bugiem.

Dziś jeżdżąc rowerem przez te tereny, widzisz ślady kultur, które przetrwały próbę czasu. Od paleolitycznych łowców po kurpiowskich osadników – każda epoka pozostawiła tu swój ślad.

Prehistoria: Pierwsi Mieszkańcy Puszczy Białej

Pierwsi ludzie pojawili się na terenach Puszczy Białej około 10 tysięcy lat przed naszą erą. Byli to późnopaleolityczni łowcy.

Ich obecność miała charakter sezonowy. Grupy myśliwych przybywały tu tropić renifery wędrujące przez rozległe lasy. Używali narzędzi z kości, rogów, drewna i krzemienia.

Oprócz łowiectwa zajmowali się zbieractwem. Nie zakładali stałych osiedli – przemieszczali się za zwierzyną.

Mezolit: Pierwsze Osiedla (9500-6000 lat temu)

Neolit: Rolnicy i Hodowcy (6000-3100 lat temu)

Osiedla zakładano na lekkich glebach w pobliżu rzek. Domy miały konstrukcję słupową z paleniskiem centralnym.

Ludność zajmowała się także zdobnictwem i ceramiką. To był początek osiadłego trybu życia na tym terenie.

Epoka Brązu i Kultura Trzciniecka (1200 lat p.n.e.)

Epoka brązu na terenie Obrytego datuje się na 1200 lat przed naszą erą. Wcześniej pojawili się tu przedstawiciele kultury trzcinieckiej.

Ślady kultury trzcinieckiej znajdują się we Wielgolesiu. To ważne stanowisko archeologiczne dla tego regionu puszczy.

Kultura Łużycka (1100-1000 lat p.n.e.)

Charakterystyczną cechą było ciałopalenie zmarłych. Mogło mieć to związek z wiarą w istnienie duszy niezwiązanej z ciałem.

Ślady kultury łużyckiej pozostały we wsiach: Wielgolas, Zambski Kościelne, Zambski Stare, Ciółkowo Małe oraz Obryte. Jeżdżąc przez te miejscowości, przejeżdżasz przez tereny zasiedlone ponad 3000 lat temu.

Kolejne Kultury Przedchrześcijańskie

W latach 500-400 p.n.e. pojawiły się dwie kolejne kultury: wejherowsko-krotoszyńska i grobów kloszowych. Osady kultury przeworskiej reprezentują okres późno lateński.

Stanowisko w Zambskach Starych dokumentuje obecność kultury przeworskiej. Przez kolejne stulecia pojawiały się nowi osadnicy przynoszący wynalazki, obyczaje, wierzenia.

Na obszarze gminy znajdują się trzy stanowiska ze śladami osadnictwa wczesnej epoki brązu w Ciołkowie Małym oraz w Psarach. Na północ od Kalinowa znajdowało się cmentarzysko przedchrześcijańskie porośnięte lasem.

Czasy Historyczne: Od Prasłowian do XX Wieku

V i VI wiek naszej ery to okres migracji Prasłowian na zachód i południe. Plemiona azjatyckie i wędrujący Goci wymuszali przemieszczenia ludności.

Ludzie przenosili się w głąb lasów puszczy, dalej od Narwi. Szukali ochrony w gęstych dąbrowach.

W X wieku Mazowsze znalazło się pod władzą Polan. Siemomysł, ojciec Mieszka I, panował nad tym obszarem. W drugiej połowie wieku Kazimierz Odnowiciel podzielił puszczę między okręgi grodowe.

Pierwsze Wzmianki o Puszczy Białej (1203-1235)

Pierwsze wzmianki o Puszczy Białej pochodzą z 1203 lub 1235 roku. Konrad Mazowiecki nadał ją biskupom płockim.

W dokumencie wymieniono miejscowości: Obryte, Psary, Bartodzieje, Wielgolas, Zambski, Gródek. Te wsie istnieją do dziś.

Tereny te miały specyficzny charakter kulturowy spowodowany licznymi najazdami Jaćwingów, Prusów i Litwinów.

Przez puszczę przebiegała droga wiodąca przez Pułtusk, Obryte, Długosiodło aż do Nowogrodu. Ta trasa była także szlakiem najazdów litewskich.

Rozwój po Unii Polsko-Litewskiej (XV-XVI wiek)

Najazdy trwały do podpisania Unii Polsko-Litewskiej. Po tym nastąpił rozwój terenów puszczy.

W XV i pierwszej połowie XVI wieku nastąpił szybki rozwój gospodarczy. Powstawały szkoły i działali rzemieślnicy. Odbywały się regularne targi.

Biskupi płoccy założyli nową wieś Sadykierz. Zambskom nadano prawa miejskie – ważny moment w historii regionu.

Główne Zajęcia Ludności

• Wyrabianie smoły drzewnej
• Produkcja węgla drzewnego
• Wytwarzanie potażu
• Obróbka drewna
• Bartnictwo (hodowla pszczół w barciach)
• Myślistwo
• Rolnictwo
• Spławianie Narwią drewna

Pod koniec XVI wieku powstały trzy nowe wsie: Wielgolas, Ciółkowo, Skłudy. Puszcza należała do najbardziej zaludnionych terenów Mazowsza.

Kryzys i Wyludnienie (XVII-XVIII wiek)

Gęste lasy i bieda wynikająca ze zwiększania podatków i pańszczyzny przyciągały uciekinierów. Do pogłębiania ubóstwa doszło na skutek najazdu szwedzkiego w 1655 roku.

Pierwsza połowa XVIII wieku przyniosła kolejne nieszczęścia. Wojna Stanisława Leszczyńskiego z Sasami i zaraza dziesiątkowały ludność puszczy.

Okres Zaborów (1796-1918)

Od 1807 roku Puszcza Biała była częścią Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku Królestwa Kongresowego. Nastąpiły zmiany społeczno-ekonomiczne.

Pod koniec XIX wieku zniesiono pańszczyznę i wprowadzono czynsz. Całkowite uwłaszczenie chłopów nastąpiło w 1875 roku.

Na obszar gminy zaczęła napływać nowa ludność – Żydzi i Niemcy. Zmieniała się struktura społeczna regionu.

Powstania Narodowe

Kolejne straty w liczbie ludności przyniosły dwa powstania: listopadowe i styczniowe. W okolicach wsi Sokołowo Włościańskie znajduje się mogiła żołnierzy poległych w 1863 roku.

Po powstaniu listopadowym Rosjanie wprowadzili nowe ustawy. Zakładano tzw. majoraty i nadawano je osobom zasłużonym carowi. Na terenie gminy powstało ich kilka.

W 1866 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego Gmina Obryte weszła w skład powiatu pułtuskiego i guberni łomżyńskiej.

Przełom XIX i XX Wieku: Zanik Tradycyjnych Zawodów

Na przełomie XIX i XX wieku zaczęło zanikać smolarstwo i bartnictwo. Inne zawody leśne traciły na znaczeniu.

Znikały karczmy i zakłady rzemieślnicze. Ludność zaczęła powoli przenosić się do miast szukając pracy.

W drugiej połowie XIX wieku dokonano komasacji i nowego nadania gruntów. Zmieniał się charakter gospodarki regionu.

II Wojna Światowa (1939-1945)

W Płusach znajdowała się strażnica Wehrmachtu. W Obrytem działał posterunek niemieckiej żandarmerii.

Kultura i Tradycje Puszczy Białej

Tradycja puszczańska sięga kilkaset lat wstecz. Wynika z wykonywania czynności związanych z rolnictwem i lasem.

Obecna kultura zaczęła kształtować się w XVIII i XIX wieku. Można zauważyć w niej różne wpływy i zapożyczenia z sąsiednich regionów.

Wraz z pojawieniem się Kurpiów z Puszczy Zielonej przeniesiono ich styl budownictwa na tereny Puszczy Białej.

Budownictwo Kurpiowskie

Domy stawiano na podmurówce szczytem do drogi. Dachy dwuspadowe kryto słomą lub gontem drewnianym.

Charakterystyczne Elementy

• Gzymsy podokienne i nadokienne
• Szczyt z heblowanych deseczek w figury geometryczne
• Wiatrówki na kształt rogali
• Motywy głów zwierzęcych i ptaków

W latach 30. XX wieku zaczęto budować większe domy z gankami. Po II wojnie światowej zakazano budowy drewnianych domów.

Jednak do dziś na terenie całej gminy można spotkać domy wzniesione w stylu kurpiowskim. Jeżdżąc rowerem przez wsie, łatwo je rozpoznać.

Wycinanki i Zdobnictwo

Przedstawiały motywy ludzkie, zwierzęce i roślinne. Każda rodzina miała swoje własne wzory przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Haftowano serwety, obrusy i pościele. Mankiety i kołnierze białych koszul zdobiono czerwonym haftem.

Produkcja Odzieży

Odzież wykonywano ręcznie aż do połowy XX wieku z materiałów tkanych na krosnach. Głównym surowcem był len uprawiany lokalnie.

Każda rodzina posiadała własny krosno. Kobiety tkały płótno podczas długich zimowych wieczorów.

Stroje Ludowe Puszczy Białej

Strój Męski Części Pułtuskiej

Strój Kobiecy

W skład stroju kobiecego wchodziła koszula i pasiasta kiecka zszyta ze stanikiem bez rękawów. Na to zakładano fartuch i kaftan.

Na głowach noszono chustki. Koszule zdobiono haftem, kaftan przyszywano paciorkami. Strój świąteczny różnił się ilością zdobień.

Panie na nogach nosiły trzewiki najczęściej od święta. Na co dzień chodziły boso – szczególnie podczas prac polowych.

Gwara Puszczy Białej

Zespół Ludowy "Kurpie Białe"

Istniała również Izba Pamięci Kurpiowskiej. Można było w niej zobaczyć przedmioty codziennego użytku, stroje i wycinanki.

Niestety na przełomie lat 80. i 90. zakończyła swoją działalność. Część zbiorów trafiła do muzeów regionalnych.

Tożsamość Mieszkańców

Sięgając do historii puszczy można dostrzec, że za Kurpiów można uznać jedynie potomków przybyszy z Puszczy Zielonej.

Na terenie Gminy Obryte są to mieszkańcy wsi Tocznabiel założonej w 1771 roku przez osadników z Puszczy Zielonej.

Reszta mieszkańców to potomkowie wcześniejszej ludności mazowieckiej. Mają własną tożsamość regionalną niezwiązaną z etnograficzną grupą Kurpiów.

Historia, Która Żyje

Historia Puszczy Białej rozciąga się od późnego paleolitu przez średniowiecze aż po czasy współczesne. Każda epoka zostawiła tu swoje ślady.

Dzisiaj jeżdżąc przez wsie Obryte, Zambski, Wielgolas czy Tocznabiel, przejeżdżasz przez tereny zasiedlone od tysięcy lat. Archeologiczne stanowiska we Wielgolesiu, Zambskach i Ciółkowie dokumentują ciągłość osadnictwa.

Kultura regionu kształtowała się przez wieki. Tradycyjne budownictwo, stroje, gwara i obyczaje przetrwały do dziś. Choć życie się zmieniło, starsze pokolenie pamięta i przekazuje wiedzę o tradycjach puszczańskich.

Puszcza Biała to nie tylko las. To region o bogatej historii i unikalnej kulturze zasługujący na poznanie i ochronę.