50 lat Muzeum Wsi Radomskiej – od ratowania architektury do żywego ośrodka kultury

31 grudnia 1976 roku na mapie polskich instytucji kulturalnych pojawiła się nowa placówka. Muzeum Wsi Radomskiej powstało w momencie, kiedy drewniana architektura mazowiecka znikała z krajobrazu w zastraszającym tempie. Nie były to puste słowa na konferencjach – stare chałupy, spichlerze, kuźnie rzeczywiście ginęły z każdym rokiem.

Dziś, pięćdziesiąt lat później, muzeum to nie tylko zbiór uratowanych budynków. To żywy organizm, który przeszedł przez pół wieku zmian, dostosowując się do nowych realiów bez utraty swojej podstawowej misji.

Od pierwszej translokacji spichlerza z Wilkowa w 1980 roku do bieżących prac nad nową strefą wejścia – historia tej instytucji to opowieść o konsekwencji i ewolucji.

Lata siedemdziesiąte – ostatni moment na ratowanie

Na początku lat 70. ubiegłego wieku podczas konferencji poświęconej ochronie drewnianej architektury padły słowa o „ostatnim momencie". Nie była to retoryka. Mazowieckie wsie traciły swój tradycyjny charakter wraz z modernizacją i rozwojem budownictwa betonowego.

Drewniane obiekty wymagały stałej konserwacji. W nowych realiach ekonomicznych były po prostu niewygodne i kosztowne w utrzymaniu. Znikały nie z powodu wojen czy katastrof – po prostu nikt ich już nie potrzebował.

Kontekst społeczno-kulturowy

Polska lat 70. przechodziła przez intensywną urbanizację. Wieś zmieniała się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Tradycyjne budownictwo drewniane nie pasowało do wizji nowoczesnego kraju.

Część obiektów miała wartość muzealną – reprezentowały regionalne techniki budowlane i układ przestrzenny typowy dla Mazowsza. Potrzebna była instytucja, która systematycznie je zbierze i zabezpieczy.

Muzeum wsi miało być odpowiedzią na ten proces. Nie chodziło o sentymentalną nostalgię – chodziło o zachowanie konkretnych przykładów architektury przed całkowitym zanikiem.

Powołanie muzeum – 31 grudnia 1976

Decyzja o utworzeniu Muzeum Wsi Radomskiej zapadła 31 grudnia 1976 roku. Pierwszym dyrektorem został dr Stefan Rosiński – człowiek, który koncepcję muzeum najpierw wymyślił, a potem przez lata konsekwentnie realizował.

Scenariusz etnograficzny przygotował prof. Józef Gajek. Projekt architektoniczny stworzył Tadeusz Derlatka. Od początku było jasne, że muzeum nie będzie tylko zbiorem budynków – musiało pokazywać pełen kontekst kulturowy regionu radomskiego.

Rosiński miał jasną wizję. Muzeum wsi radomskiej miało ocalić krajobraz kulturowy, który za kilka lat mógłby zniknąć bez śladu. I to się udało.

Pierwszy obiekt – spichlerz z Wilkowa

Pierwszym przeniesionym obiektem był spichlerz z Wilkowa. Uroczyście otwarto go w 1980 roku. To był początek długiego procesu budowy ekspozycji plenerowej.

Translokacja zabytkowego budynku to skomplikowana operacja. Trzeba go zdemontować, przewieźć, a potem odtworzyć z zachowaniem oryginalnej konstrukcji. Każdy element musi być opisany i sfotografowany. Błąd w rekonstrukcji oznacza utratę autentyczności.

Spichlerz z Wilkowa był testem. Pokazał, że proces jest możliwy i że muzeum może realnie chronić architekturę drewnianą przed zniszczeniem.

Budowa ekspozycji – 79 translokacji i 22 rekonstrukcje

W latach 1976–2025 przeprowadzono łącznie 79 translokacji zabytkowych budynków. To nie jest abstrakcyjna liczba – każda translokacja oznacza konkretny obiekt uratowany przed rozpadnięciem lub rozbiórką.

Część budynków znikała w terenie szybciej, niż można było je przenieść. W takich przypadkach muzeum wsi decydowało się na rekonstrukcje – odtworzenie budynków na podstawie dokumentacji, wspomnień i zachowanych elementów. Dziś rekonstrukcji jest 22.

Chałupy mieszkalne

Podstawowy element ekspozycji. Pokazują układ przestrzenny typowy dla regionu radomskiego – izba, sień, komora. Każda chałupa reprezentuje inny wariant konstrukcyjny i okres budowy.

Budynki gospodarcze

Spichlerze, stodoły, obory. Część mieszkańców nie zdaje sobie sprawy, jak złożona była gospodarka rolna i ile różnych konstrukcji wymagała. Muzeum to dokumentuje.

Obiekty rzemieślnicze

Kuźnie, warsztaty. Pokazują, że wieś miała własnych rzemieślników i nie była całkowicie zależna od miast. Część obiektów zachowała oryginalne wyposażenie.

Obiekty sakralne

Kościół drewniany to osobna kategoria. Konstrukcyjnie bardziej złożony niż chałupa, często bogato zdobiony. W muzeum wsi radomskiej obiekty sakralne pokazują, jak ważna była religia w krajobrazie kulturowym wsi.

Każdy kościół to efekt pracy całej społeczności lokalnej. Budowa trwała latami i angażowała najlepszych cieśli z okolicy. Przeniesienie takiego obiektu do skansenu ratuje go przed degradacją, ale też wymaga szczególnej staranności.

Rekonstrukcje – kiedy oryginał już nie istnieje

Nie wszystkie obiekty dało się przenieść w całości. Część była już zbyt zniszczona. W takich przypadkach muzeum decydowało się na rekonstrukcję – odtworzenie budynku na podstawie dokumentacji fotograficznej, pomiarów i relacji świadków.

Rekonstrukcja to nie fantazja. Wymaga żmudnej pracy badawczej i współpracy z historykami architektury. Budynek musi być wierny oryginałowi pod względem techniki budowlanej, materiałów i proporcji.

Dziś rekonstrukcji jest 22. Każda z nich wypełnia lukę w narracji muzeum – pokazuje typ budynku, który inaczej byłby całkowicie nieobecny w ekspozycji.

Wzrost kolekcji – od 2000 eksponatów do bogatej kolekcji

Zbiory liczyły początkowo dwa tysiące eksponatów. Dziś muzeum ma znacznie bogatszą kolekcję obejmującą narzędzia rolnicze, przedmioty codziennego użytku, stroje ludowe, dokumenty i fotografie.

Budynki bez wyposażenia to puste skorupy. Muzeum wsi systematycznie zbierało przedmioty pokazujące, jak funkcjonowały gospodarstwa, warsztaty, kuchnie. Część eksponatów pochodziła z darowizn lokalnych mieszkańców.

Kolekcja wciąż się rozrasta. Muzeum przyjmuje zbiory od osób, które zlikwidowały stare gospodarstwa lub znalazły na strychach przedmioty po dziadkach. Każdy obiekt jest katalogowany i – jeśli stan pozwala – włączany do ekspozycji.

Kierownictwo muzeum – trzej dyrektorzy przez 50 lat

Przez pięćdziesiąt lat muzeum wsi radomskiej prowadziło trzech dyrektorów. Każdy z nich wnosił własną wizję, ale zachowywał ciągłość misji instytucji.

Dr Stefan Rosiński – założyciel (1976–)

Dr Stefan Rosiński był człowiekiem, który muzeum wymyślił i wprowadził w życie. Pierwszy dyrektor to zawsze najtrudniejsza rola – trzeba stworzyć instytucję od zera, przekonać władze, zdobyć finansowanie, zbudować zespół.

Rosiński miał wizję skansenu, który będzie rzetelnym obrazem regionu radomskiego. Nie interesowały go atrakcje turystyczne w stylu „wioska tematyczna". Zależało mu na autentyczności i wartości naukowej każdego obiektu.

Pod jego kierownictwem przeprowadzono pierwsze translokacje i ustalono standardy dokumentacji. To fundament, na którym muzeum stoi do dziś.

Małgorzata Jurecka – kontynuacja prac

Po dr. Rosińskim placówkę prowadziła Małgorzata Jurecka. Jej kadencja przypadła na okres, kiedy muzeum miało już ugruntowaną pozycję, ale wciąż wymagało rozbudowy kolekcji i infrastruktury.

Jurecka kontynuowała program translokacji i rozwijała działalność edukacyjną. W tym czasie muzeum wsi radomskiej zaczęło organizować warsztaty dla szkół i wydarzenia kulturalne o szerszym zasięgu.

To był okres konsolidacji – muzeum przestało być tylko zbiorem budynków, a stało się ośrodkiem edukacyjno-kulturalnym.

Ilona Jaroszek – obecne kierownictwo

Dziś muzeum kieruje Ilona Jaroszek. Pod jej kierownictwem placówka staje wobec nowych wyzwań – digitalizacji zbiorów, rozwoju oferty multimedialnej, budowy nowoczesnej infrastruktury dla zwiedzających.

Jaroszek kontynuuje prace nad translokacjami i rekonstrukcjami, jednocześnie rozwijając formy uczestnictwa w kulturze dostosowane do 2026 roku. Muzeum pozostaje wierne swojej misji, ale nie zamyka się na zmiany.

Współczesność i przyszłość – muzeum jako centrum kultury

Pięćdziesiąt lat Muzeum Wsi Radomskiej to nie tylko okazja do podsumowań. To punkt wyjścia do myślenia o kolejnych dekadach. Instytucja stoi dziś przed nowymi wyzwaniami – zmieniające się oczekiwania odbiorców, rozwój technologii, nowe formy uczestnictwa w kulturze.

Budowa nowej strefy wejścia – inwestycja 2025

Latem 2025 roku rozpoczęto budowę nowej strefy wejścia oraz zaplecza administracyjno-biurowego. To największa inwestycja infrastrukturalna w historii muzeum wsi.

Nowa strefa poprawi komfort zwiedzania. Zwiedzający dostaną dostęp do nowoczesnej recepcji, szatni, toalet, strefy odpoczynku. Nie jest to luksus – to podstawowy standard, jakiego oczekują odwiedzający w 2026 roku.

Zaplecze administracyjno-biurowe usprawni codzienną pracę zespołu. Muzealnicy będą mieli warunki do pracy naukowej, konserwatorskiej i organizacyjnej. Pojawi się też przestrzeń na magazynowanie zbiorów zgodnie z wymogami konserwatorskimi.

Przestrzeń na wydarzenia – konferencje, koncerty, wystawy

Nowa infrastruktura stworzy warunki do organizacji wydarzeń o szerszym zasięgu. Muzeum będzie mogło przyjmować konferencje naukowe, koncerty muzyki tradycyjnej, warsztaty rzemiosła i wystawy czasowe.

Część muzeów skansen traktuje tylko jako zbiór budynków do zwiedzania. Muzeum wsi radomskiej idzie dalej – chce być aktywnym ośrodkiem kulturalnym, który angażuje lokalną społeczność i przyciąga odbiorców spoza regionu.

Wydarzenia kulturalne ożywiają ekspozycję. Drewniane budynki nabierają sensu, kiedy odbywają się w nich pokazy rzemiosła, koncerty, warsztaty dla dzieci. Muzeum przestaje być martwą rekonstrukcją i staje się żywym miejscem.

Projekty multimedialne – technologia w służbie dziedzictwa

Coraz większą rolę odgrywają projekty wykorzystujące multimedia. Nie chodzi o to, żeby zastąpić autentyczne obiekty ekranami. Chodzi o uzupełnienie ekspozycji o warstwy, które są niewidoczne gołym okiem.

Aplikacje mobilne pozwalają zwiedzającym uzyskać szczegółowe informacje o każdym budynku – historię obiektu, proces translokacji, dokumentację fotograficzną. Można zobaczyć, jak budynek wyglądał w swoim pierwotnym położeniu.

Rekonstrukcje wirtualne pokazują wnętrza budynków w momencie ich użytkowania. Dzięki temu zwiedzający widzi nie tylko pustą chałupę, ale może wyobrazić sobie, jak w niej żyto.

Muzeum nie rezygnuje z rzeczywistych obiektów na rzecz wirtualnych. Technologia ma wspierać doświadczenie, nie je zastępować. Drewniana chałupa pozostaje najważniejszym eksponatem.

Badania terenowe i rozbudowa kolekcji

Jubileuszowy rok 2026 to kontynuacja prac naukowych i konserwatorskich. Muzeum wsi prowadzi dalsze badania terenowe – poszukiwanie obiektów nadających się do translokacji lub udokumentowania przed rozbiórką.

Nie wszystkie budynki da się uratować. Część jest zbyt zniszczona, część stoi w miejscach, gdzie przeniesienie byłoby zbyt kosztowne. W takich przypadkach muzealnicy dokumentują obiekt – robią pomiary, zdjęcia, wywiady z właścicielami.

Dokumentacja ta może posłużyć do przyszłej rekonstrukcji lub po prostu pozostanie w archiwum jako świadectwo architektury, która już nie istnieje. To też forma ochrony dziedzictwa.

Prace konserwatorskie – ciągła troska o obiekty

Drewniane budynki wymagają stałej konserwacji. Drewno pracuje, zmienia się pod wpływem wilgoci i temperatury. Bez regularnych prac konserwatorskich część obiektów szybko by uległa degradacji.

Muzealnicy co roku planują zakres prac – wymiana zniszczonych elementów konstrukcyjnych, renowacja pokryć dachowych, konserwacja elementów dekoracyjnych. Każda interwencja musi być zgodna z zasadami ochrony zabytków.

Nie można po prostu zastąpić starego drewna nowym. Trzeba używać tych samych gatunków, tych samych technik obróbki. Część elementów wymaga specjalistycznej konserwacji – np. malowane elementy wystroju wnętrz.

Prace konserwatorskie to cichy, niewidoczny dla zwiedzających aspekt działalności muzeum. Ale bez nich cała ekspozycja nie miałaby racji bytu. To codzienne działanie, które pozwala obiektom przetrwać kolejne dekady.

Miejsce żywe – zakorzenione w tradycji, otwarte na przyszłość

Pięćdziesiąt lat działalności pokazało, że Muzeum Wsi Radomskiej jest miejscem żywym. Nie jest martwą rekonstrukcją przeszłości. Jest instytucją, która chroni dziedzictwo, ale jednocześnie je aktywnie interpretuje i udostępnia współczesnym pokoleniom.

Kolejne dekady przyniosą nowe wyzwania. Zmienią się technologie, zmienią się oczekiwania odbiorców, zmieni się sposób finansowania kultury. Ale fundament, na którym opiera się muzeum, pozostanie niezmienny – szacunek dla dziedzictwa i odpowiedzialność za jego przekaz.

Muzeum wsi radomskiej po pięćdziesięciu latach stoi mocno. Ma kompletną ekspozycję, doświadczony zespół, klarowną misję. Ma też świadomość, że ochrona dziedzictwa to proces ciągły, który nigdy się nie kończy.

Budynki wymagają konserwacji. Zbiory wymagają katalogowania. Narracja muzealna wymaga aktualizacji. To praca, która nie ma końca – ale właśnie to nadaje instytucji sens.

Kontakt i informacje praktyczne

Rok 2026 to szczególny moment w historii muzeum. Pięćdziesiąta rocznica powstania instytucji zbiega się z oddaniem nowej strefy wejścia i kontynuacją programu translokacji. Muzeum pozostaje otwarte na zwiedzających przez cały rok, z rozszerzoną ofertą edukacyjną w sezonie letnim.

Skansen w Radomiu udowodnił przez pół wieku, że ochrona dziedzictwa drewnianej architektury jest możliwa. Od spichlerza z Wilkowa w 1980 roku do kompleksowego ośrodka kulturalnego w 2026 – to efekt konsekwentnej pracy trzech pokoleń muzealników.

Każdy przeniesiony budynek, każda przeprowadzona translokacja, każda rekonstrukcja to konkretny element krajobrazu kulturowego Mazowsza uratowany przed zapomnieniem. Muzeum wsi nie zatrzymało czasu – pokazało, jak przeszłość może funkcjonować w teraźniejszości bez utraty autentyczności.